Hạt nhân nguyên tử là vùng rất nhỏ nằm gần tâm nguyên tử, mang điện tích dương và chứa gần như toàn bộ khối lượng của nguyên tử. Hạt nhân gồm proton và, trong phần lớn trường hợp, neutron. Số proton xác định nguyên tố hóa học, còn tổng số proton và neutron cho biết số khối của hạt nhân.
Vị trí và kích thước hạt nhân so với nguyên tử
Mặc dù nằm ở trung tâm, hạt nhân nhỏ hơn nguyên tử rất nhiều. Kích thước đặc trưng của nguyên tử vào khoảng 10−10 m, còn kích thước đặc trưng của hạt nhân khoảng 10−15 m. Như vậy, xét theo bậc độ lớn, nguyên tử có kích thước tuyến tính lớn hơn hạt nhân cỡ hàng chục nghìn đến một trăm nghìn lần, tùy cách chọn bán kính, đường kính và loại nguyên tử.
Do proton và neutron nặng hơn electron rất nhiều, hầu hết khối lượng nguyên tử nằm trong hạt nhân, trong khi vùng phân bố electron chiếm phần lớn thể tích. Những hình vẽ hạt nhân lớn cùng các vòng electron không thể hiện tỉ lệ kích thước thật.
Proton và neutron tạo thành nucleon
Nucleon là tên gọi chung của proton và neutron, hai loại hạt tạo nên hạt nhân nguyên tử. Proton mang điện tích +1 đơn vị điện tích cơ bản; neutron không mang điện. Mỗi loại có khối lượng xấp xỉ 1 u, nhưng không hoàn toàn bằng nhau và cũng không đúng chính xác 1 u.
| Hạt | Ký hiệu | Điện tích tương đối | Vai trò |
|---|---|---|---|
| Proton | p | +1 | Xác định nguyên tố, tạo điện tích dương của hạt nhân |
| Neutron | n | 0 | Góp khối lượng và ảnh hưởng đến cấu trúc, độ bền hạt nhân |
Không phải hạt nhân nào cũng có neutron: hydrogen-1 (11H), đồng vị phổ biến nhất của hydrogen, có một proton và không có neutron.
Z, A và điện tích hạt nhân
Ký hiệu hạt nhân có thể viết AZX. Trong đó Z là số proton, A là số khối, tức tổng proton và neutron. Số neutron được tính bằng N = A − Z. Tất cả là số nguyên đếm hạt, không có đơn vị.
Điện tích hạt nhân bằng +Ze, với e là độ lớn điện tích cơ bản (khoảng 1,602 × 10−19 coulomb). Viết điện tích tương đối +11 cho hạt nhân sodium nghĩa là điện tích thật của nó bằng +11e, chứ không phải +11 coulomb.
Ví dụ: Với 2311Na, bước 1 đọc Z = 11 nên có 11 proton. Bước 2 đọc A = 23. Bước 3 tính N = 23 − 11 = 12 neutron. Kiểm ngược: 11 + 12 = 23 nucleon, và điện tích hạt nhân bằng +11e. Chuyển Na thành Na+ chỉ thay số electron, không đổi kết quả đếm nucleon.
Khối lượng hạt nhân khác số khối
Số khối A chỉ là số proton cộng neutron, không phải khối lượng đo được. Khối lượng hạt nhân là đại lượng vật lý có thể đo bằng kg hoặc u. Nói “hạt nhân Na-23 có số khối 23” là đúng; nhưng “khối lượng hạt nhân đúng bằng 23 u” là không chính xác.
Khối lượng hạt nhân thực tế không bằng đúng tổng khối lượng các nucleon tự do vì có độ hụt khối, liên quan đến năng lượng liên kết hạt nhân. Ở bậc học nhập môn, ta thường dùng A để đếm hạt và dùng khối lượng gần đúng khi ước lượng, nhưng cần phân biệt hai đại lượng này.
Khối lượng nguyên tử trung hòa còn bao gồm electron; nguyên tử khối trung bình ghi trên bảng tuần hoàn lại phản ánh thành phần đồng vị trong mẫu vật liệu. Cả hai không được dùng thay A khi tính N = A − Z.
Đồng vị và độ bền hạt nhân ở mức nhập môn
Cùng số proton nhưng khác số neutron tạo nên các đồng vị của cùng nguyên tố. Carbon-12 có 6 proton và 6 neutron, còn carbon-14 có 6 proton và 8 neutron. Carbon-12 bền, trong khi carbon-14 có tính phóng xạ.
Độ bền hạt nhân liên quan đến tương tác hạt nhân, sự đẩy điện giữa các proton và tỉ lệ neutron/proton trong từng loại hạt nhân. Không có quy tắc “càng nhiều neutron càng bền” áp dụng cho mọi nguyên tố. Một số hạt nhân quá giàu hoặc quá thiếu neutron có thể không bền và phân rã phóng xạ.
Phản ứng hoá học thông thường không đổi hạt nhân
Khi sodium tạo ion Na+, nguyên tử mất một electron nhưng hạt nhân vẫn chứa 11 proton. Trong phản ứng tạo liên kết hóa học, các electron được sắp xếp lại, còn hạt nhân nguyên tử của mỗi nguyên tố nhìn chung được bảo toàn.
Ngược lại, phản ứng hạt nhân có thể thay đổi số proton hoặc neutron, tạo thành hạt nhân khác. Vì thế, không nên coi sự hình thành ion, sự tạo đồng vị và phản ứng hạt nhân là cùng một quá trình.
Tài liệu tham khảo
- OpenStax Chemistry 2e, mục 2.3 — cấu tạo nguyên tử, kích thước và khối lượng hạt.
- OpenStax Chemistry 2e, mục 21.1 — nucleon, đồng vị, độ bền và năng lượng liên kết.



