Bỏ qua điều hướng

Hạt nhân nguyên tử là gì? Cấu tạo, điện tích, vai trò và kiến thức chuyên sâu

Minh hoạ Hạt nhân nguyên tử là gì? Cấu tạo, điện tích, vai trò và kiến thức chuyên sâu

Hạt nhân nguyên tử là vùng rất nhỏ nằm gần tâm nguyên tử, mang điện tích dương và chứa gần như toàn bộ khối lượng của nguyên tử. Hạt nhân gồm proton và, trong phần lớn trường hợp, neutron. Số proton xác định nguyên tố hóa học, còn tổng số proton và neutron cho biết số khối của hạt nhân.

Vị trí và kích thước hạt nhân so với nguyên tử

Mặc dù nằm ở trung tâm, hạt nhân nhỏ hơn nguyên tử rất nhiều. Kích thước đặc trưng của nguyên tử vào khoảng 10−10 m, còn kích thước đặc trưng của hạt nhân khoảng 10−15 m. Như vậy, xét theo bậc độ lớn, nguyên tử có kích thước tuyến tính lớn hơn hạt nhân cỡ hàng chục nghìn đến một trăm nghìn lần, tùy cách chọn bán kính, đường kính và loại nguyên tử.

Do proton và neutron nặng hơn electron rất nhiều, hầu hết khối lượng nguyên tử nằm trong hạt nhân, trong khi vùng phân bố electron chiếm phần lớn thể tích. Những hình vẽ hạt nhân lớn cùng các vòng electron không thể hiện tỉ lệ kích thước thật.

Proton và neutron tạo thành nucleon

Nucleon là tên gọi chung của proton và neutron, hai loại hạt tạo nên hạt nhân nguyên tử. Proton mang điện tích +1 đơn vị điện tích cơ bản; neutron không mang điện. Mỗi loại có khối lượng xấp xỉ 1 u, nhưng không hoàn toàn bằng nhau và cũng không đúng chính xác 1 u.

Hạt Ký hiệu Điện tích tương đối Vai trò
Proton p +1 Xác định nguyên tố, tạo điện tích dương của hạt nhân
Neutron n 0 Góp khối lượng và ảnh hưởng đến cấu trúc, độ bền hạt nhân

Không phải hạt nhân nào cũng có neutron: hydrogen-1 (11H), đồng vị phổ biến nhất của hydrogen, có một proton và không có neutron.

Z, A và điện tích hạt nhân

Ký hiệu hạt nhân có thể viết AZX. Trong đó Z là số proton, A là số khối, tức tổng proton và neutron. Số neutron được tính bằng N = A − Z. Tất cả là số nguyên đếm hạt, không có đơn vị.

Điện tích hạt nhân bằng +Ze, với e là độ lớn điện tích cơ bản (khoảng 1,602 × 10−19 coulomb). Viết điện tích tương đối +11 cho hạt nhân sodium nghĩa là điện tích thật của nó bằng +11e, chứ không phải +11 coulomb.

Ví dụ: Với 2311Na, bước 1 đọc Z = 11 nên có 11 proton. Bước 2 đọc A = 23. Bước 3 tính N = 23 − 11 = 12 neutron. Kiểm ngược: 11 + 12 = 23 nucleon, và điện tích hạt nhân bằng +11e. Chuyển Na thành Na+ chỉ thay số electron, không đổi kết quả đếm nucleon.

Khối lượng hạt nhân khác số khối

Số khối A chỉ là số proton cộng neutron, không phải khối lượng đo được. Khối lượng hạt nhân là đại lượng vật lý có thể đo bằng kg hoặc u. Nói “hạt nhân Na-23 có số khối 23” là đúng; nhưng “khối lượng hạt nhân đúng bằng 23 u” là không chính xác.

Khối lượng hạt nhân thực tế không bằng đúng tổng khối lượng các nucleon tự do vì có độ hụt khối, liên quan đến năng lượng liên kết hạt nhân. Ở bậc học nhập môn, ta thường dùng A để đếm hạt và dùng khối lượng gần đúng khi ước lượng, nhưng cần phân biệt hai đại lượng này.

Khối lượng nguyên tử trung hòa còn bao gồm electron; nguyên tử khối trung bình ghi trên bảng tuần hoàn lại phản ánh thành phần đồng vị trong mẫu vật liệu. Cả hai không được dùng thay A khi tính N = A − Z.

Đồng vị và độ bền hạt nhân ở mức nhập môn

Cùng số proton nhưng khác số neutron tạo nên các đồng vị của cùng nguyên tố. Carbon-12 có 6 proton và 6 neutron, còn carbon-14 có 6 proton và 8 neutron. Carbon-12 bền, trong khi carbon-14 có tính phóng xạ.

Độ bền hạt nhân liên quan đến tương tác hạt nhân, sự đẩy điện giữa các proton và tỉ lệ neutron/proton trong từng loại hạt nhân. Không có quy tắc “càng nhiều neutron càng bền” áp dụng cho mọi nguyên tố. Một số hạt nhân quá giàu hoặc quá thiếu neutron có thể không bền và phân rã phóng xạ.

Phản ứng hoá học thông thường không đổi hạt nhân

Khi sodium tạo ion Na+, nguyên tử mất một electron nhưng hạt nhân vẫn chứa 11 proton. Trong phản ứng tạo liên kết hóa học, các electron được sắp xếp lại, còn hạt nhân nguyên tử của mỗi nguyên tố nhìn chung được bảo toàn.

Ngược lại, phản ứng hạt nhân có thể thay đổi số proton hoặc neutron, tạo thành hạt nhân khác. Vì thế, không nên coi sự hình thành ion, sự tạo đồng vị và phản ứng hạt nhân là cùng một quá trình.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

354 bài viết đã xuất bản