Nồng độ dung dịch mô tả lượng một chất tan so với một lượng dung dịch (hoặc một cơ sở đo được quy định rõ). Cùng một mẫu nước muối có thể biểu diễn theo phần trăm khối lượng hay mol trên lít dung dịch, nhưng hai con số ấy không thể so trực tiếp vì mẫu số và đơn vị khác nhau.
Lượng chất tan so với lượng dung dịch
Giả sử hai cốc dung dịch NaCl chứa cùng 5 g muối đã tan. Cốc A có tổng khối lượng dung dịch 100 g, còn cốc B đã được thêm 100 g nước để tổng đạt 200 g. Khi đó cốc A có 5% m/m NaCl, cốc B có 2,5% m/m NaCl; số gam muối vẫn là 5 g. Nồng độ giảm vì lượng dung dịch tăng.
Đơn vị là phần không thể bỏ qua của khái niệm nồng độ. Với phép tính khối lượng, mẫu số dùng toàn bộ dung dịch; với phép tính mol, mẫu số thường là thể tích dung dịch cuối. Nếu chỉ nói “dung dịch đậm” mà không nêu đơn vị và chất tan, đó mới là mô tả định tính.
C%, CM và những đơn vị trên nhãn
Trong hóa học phổ thông, hai cách hay gặp là C% — tỉ lệ khối lượng chất tan trong khối lượng dung dịch, và CM — mol chất tan trong mỗi lít dung dịch. Khi muốn so lượng chất bằng mol trên một thể tích, dùng nồng độ mol; khi đề cho gam chất tan và gam dung dịch, nồng độ phần trăm khối lượng thường thuận tiện hơn.
| Cách ghi | Đơn vị/cơ sở đo | Nên chọn khi |
|---|---|---|
| C% m/m | g chất tan / 100 g dung dịch | Đề cho khối lượng hai thành phần |
| CM | mol chất tan / L dung dịch | Đề cho mol, thể tích; phép tính phản ứng |
| % m/v | g chất tan / 100 mL dung dịch | Nhãn quy định khối lượng trên thể tích |
| % v/v | mL cấu tử / 100 mL dung dịch | Mô tả hỗn hợp lỏng theo thể tích |
Nhãn chỉ có dấu % mà không ghi cách xác định thì chưa đủ để biến đổi chính xác sang cách biểu diễn khác.
Cùng mẫu nhưng hai con số nồng độ khác nhau
Một mẫu có thể được mô tả bằng cả C% m/m và CM. Con số thứ nhất dùng khối lượng dung dịch làm mẫu số; con số thứ hai dùng thể tích dung dịch. Muốn chuyển đổi phải biết khối lượng riêng tại điều kiện xét và khối lượng mol chất tan. Bài mẫu cuối bài minh hoạ phép đổi này.
Nồng độ khác độ tan và độ mạnh acid
Nồng độ cho biết một lượng chất tan hiện diện trong mẫu; độ tan cho biết giới hạn lượng chất có thể hòa tan trong điều kiện xác định. Một chất tan ít vẫn có thể tạo dung dịch bão hòa có nồng độ thấp. Ngược lại, dung dịch có nồng độ cao chưa chắc đã bão hòa.
Với acid, độ mạnh acid liên quan xu hướng cho proton và cân bằng trong môi trường xét, không đồng nghĩa với nồng độ pha chế. HCl loãng vẫn là acid mạnh; dung dịch acid yếu nồng độ cao không tự trở thành acid mạnh. pH và mức độ nguy hiểm cũng còn phụ thuộc điều kiện và loại chất, không nên suy ra chỉ từ một con số nồng độ.
Đọc dữ kiện để chọn cách biểu diễn
Đọc đề theo thứ tự: (1) xác định đang tìm nồng độ chất nào, (2) kiểm xem dữ kiện là khối lượng, mol hay thể tích, (3) xem có pha loãng, phản ứng, kết tủa hoặc khí thoát không, (4) lựa chọn cơ sở đo thích hợp và (5) kiểm lại đơn vị.
Khi chỉ cần một bảng tóm tắt công thức, công thức nồng độ theo dữ kiện đưa C%, CM, pha loãng và trộn vào từng điều kiện áp dụng. Không áp dụng công thức pha loãng bảo toàn số mol nếu chất tan bị phản ứng hoặc thoát khỏi hệ.
Một ví dụ đổi C% sang CM có khối lượng riêng
Bài mẫu: Một dung dịch NaCl có C% m/m = 10%, D = 1,07 g/mL, M(NaCl) = 58,5 g/mol. Tính CM (coi các dữ kiện ở cùng nhiệt độ).
- Lấy cơ sở 1 L dung dịch: mdd = 1,07 g/mL × 1000 mL = 1070 g.
- Khối lượng NaCl trong đó: mct = 10% × 1070 = 107 g.
- Số mol NaCl: n = 107/58,5 ≈ 1,829 mol.
- CM = 1,829 mol/1 L ≈ 1,83 mol/L.
Kiểm ngược: 1,829 mol × 58,5 g/mol ≈ 107 g, chiếm 107/1070 × 100% = 10%. Công thức rút gọn khi D tính bằng g/mL và C% lấy số phần trăm (10, không phải 0,10) là CM = 10 × D × C% / Mmol; công thức chỉ dùng khi thống nhất đúng hệ đơn vị.



