Bỏ qua điều hướng

Bảng công thức tính nồng độ dung dịch: C%, CM, pha loãng và bài tập mẫu

Minh hoạ Bảng công thức tính nồng độ dung dịch: C%, CM, pha loãng và bài tập mẫu

Nồng độ dung dịch cho biết lượng chất tan trong một lượng dung dịch xác định. Hai cách biểu diễn thường gặp là nồng độ phần trăm theo khối lượng (C%) và nồng độ mol (CM). Muốn chọn đúng công thức, cần xác định đề cho khối lượng hay thể tích dung dịch cuối, và có phản ứng hay sự tách chất khỏi hệ không.

Bảng công thức nồng độ và điều kiện áp dụng

Đại lượng cần tìm Công thức Điều kiện, đơn vị
Nồng độ khối lượng C% C% = (mct / mdd) × 100% Hai khối lượng cùng đơn vị; mdd là khối lượng dung dịch.
Khối lượng chất tan mct = mdd × C% / 100 C% nhập như số phần trăm, ví dụ 10 cho 10%.
Nồng độ mol CM CM = n / Vdd n tính mol; Vdd tính lít; CM tính mol/L.
Số mol chất tan n = CM × Vdd Thể tích dung dịch, không phải thể tích dung môi.
Pha loãng bảo toàn chất tan C1V1 = C2V2 Cùng kiểu nồng độ theo thể tích; không có phản ứng, không mất chất tan.
Đổi C% sang CM CM = 10 × D × C% / M D tính g/mL; M là g/mol; C% nhập bằng số, ví dụ 10.
Khối lượng dung dịch từ C% mdd = 100 × mct / C% C% nhập bằng số, ví dụ10 cho10%; C% phải khác0.
Thể tích dung dịch từ nồng độ mol Vdd = n / CM n tính mol, CM tính mol/L thì V tínhL; CM phải khác0.
Khối lượng dung dịch từ khối lượng riêng mdd = D × Vdd D tính g/mL, V tính mL thì m tínhg.

Ký hiệu: mct là khối lượng chất tan, mdd là khối lượng dung dịch, n là số mol, Vdd là thể tích dung dịch, D là khối lượng riêng, M là khối lượng mol. Đây là những dạng nồng độ dung dịch khác nhau; không được thay % khối lượng bằng % thể tích khi chưa xét định nghĩa.

Tính C% từ khối lượng dung dịch

Ví dụ: Hoà tan 15 g đường vào 135 g nước, giả sử không hao hụt. Khối lượng dung dịch là 15 + 135 = 150 g; do đó C% = (15 / 150) × 100% = 10%. Kiểm ngược: 10% của 150 g bằng 15 g, đúng lượng đường ban đầu.

Nếu hoà tan chất tạo phản ứng, bay hơi hoặc kết tủa, phải xác định lại chất thực sự còn hoà tan và khối lượng dung dịch trước khi áp dụng công thức.

Tính CM từ số mol và thể tích cuối

Ví dụ: Có 0,20 mol NaCl trong dung dịch được định mức đến thể tích cuối 500 mL = 0,500 L. Khi đó CM = 0,20 / 0,500 = 0,40 mol/L. Kiểm ngược: 0,40 × 0,500 = 0,20 mol.

Không lấy 500 mL nước đã thêm thay cho thể tích dung dịch cuối nếu đề không nói hai giá trị bằng nhau. Khi pha chế thật, thể tích có thể không cộng tuyến tính.

Đổi C% và CM khi biết khối lượng riêng

Giả sử đề cho dung dịch NaCl có C% = 10%, khối lượng riêng D = 1,07 g/mL và M(NaCl) = 58,44 g/mol. Tính trong 1,000 L dung dịch: khối lượng dung dịch là 1.000 mL × 1,07 = 1.070 g; khối lượng NaCl là 107 g; số mol NaCl = 107 / 58,44 ≈ 1,83 mol. Vậy CM ≈ 1,83 mol/L.

Có thể kiểm nhanh bằng công thức CM = 10 × 1,07 × 10 / 58,44 ≈ 1,83. Giá trị D ở đây là dữ kiện giả định của bài toán, không phải hằng số áp dụng cho mọi dung dịch NaCl 10%.

Pha loãng, cô đặc và trộn không phản ứng

Pha loãng với lượng chất tan không đổi

Lấy 100 mL dung dịch NaCl 0,50 mol/L rồi thêm nước đến khi thể tích dung dịch cuối bằng 250 mL. Số mol ban đầu là 0,50 × 0,100 = 0,050 mol. Sau pha loãng vẫn có 0,050 mol NaCl; do đó C2 = 0,050 / 0,250 = 0,20 mol/L. Công thức 0,50 × 100 = 0,20 × 250 cho cùng kết quả nếu hai thể tích đều tính mL.

Cô đặc và trộn dung dịch

Nếu chỉ làm bay hơi nước mà chất tan không bay hơi, không phân huỷ và không kết tinh, lượng chất tan được bảo toàn; nồng độ theo thể tích chỉ tính được khi biết thể tích cuối. Nếu trộn hai dung dịch cùng chất tan mà không phản ứng, số mol cộng được: ntổng = C1V1 + C2V2. Để tìm CM sau trộn phải biết Vcuối; không tự khẳng định Vcuối = V1 + V2 nếu chưa có giả thiết phù hợp.

Ví dụ trộn không phản ứng: Trộn 100 mL NaCl 1,0 mol/L với 200 mL NaCl 0,50 mol/L, giả sử thể tích cộng được. Tổng số mol = 1,0 × 0,100 + 0,50 × 0,200 = 0,200 mol; thể tích cuối = 0,300 L; CM ≈ 0,67 mol/L. Kiểm ngược trước khi làm tròn: (0,200/0,300) × 0,300 = 0,200 mol.

Ví dụ cô đặc theo khối lượng: Có 200 g dung dịch NaCl 10%, chỉ làm bay hơi 50 g nước, không mất NaCl và chưa kết tinh. Khối lượng NaCl = 20 g; dung dịch còn 150 g; C% mới = (20/150) × 100% ≈ 13,3%. Nếu đã kết tinh, phải xác định phần chất còn hoà tan thay vì lấy toàn bộ20 g làm chất tan trong dung dịch.

Tính nồng độ sau phản ứng hoặc khi có chất tách khỏi hệ

Ví dụ trộn 100 mL HCl 0,20 mol/L với 100 mL NaOH 0,10 mol/L. Phản ứng: HCl + NaOH → NaCl + H2O. Ban đầu n(HCl) = 0,020 mol; n(NaOH) = 0,010 mol, nên NaOH phản ứng hết và HCl còn 0,010 mol. Nếu đề cho phép cộng thể tích, V dung dịch cuối = 0,200 L; nồng độ HCl dư bằng 0,050 mol/L. Không dùng n(HCl) ban đầu để chia cho thể tích cuối.

Trong bài có khí thoát ra hoặc kết tủa được lọc bỏ, khối lượng dung dịch sau phản ứng cần xét phần vật chất đã rời khỏi dung dịch. Phải phân biệt khối lượng hỗn hợp trước lọc và khối lượng dung dịch sau lọc.

Bài tổng hợp: chọn công thức và kiểm đơn vị

Đề: Có 200 g dung dịch KCl 5,0% theo khối lượng, sau đó thêm 50 g nước, không mất KCl. Tính C% mới.

  1. Khối lượng KCl = 200 × 5 / 100 = 10 g.
  2. Khối lượng dung dịch mới = 200 + 50 = 250 g.
  3. C% mới = (10 / 250) × 100% = 4,0%.

Kiểm: lượng KCl giữ nguyên 10 g, dung dịch nặng hơn nên nồng độ giảm từ 5% xuống 4%, phù hợp thực tế. Không thể suy ngay CM mới nếu chưa biết thể tích hoặc khối lượng riêng của dung dịch mới.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

313 bài viết đã xuất bản