Bảng acid thường gặp giúp đối chiếu công thức, tên, số proton acid trong mô hình phổ thông và tính chất cần nhớ. Không đếm tất cả nguyên tử H trong công thức thành số nấc: CH3COOH có bốn H tổng cộng nhưng chỉ một proton trong nhóm –COOH thường được tính là proton acid khi phân li trong nước.
Bảng acid vô cơ thường gặp
Các phân loại “mạnh/yếu” dưới đây áp dụng cho dung dịch nước trong điều kiện phổ thông; với acid nhiều nấc, độ mạnh của từng nấc phải xét riêng.
| Công thức | Tên thường dùng | Proton acid theo mô hình phổ thông | Ghi nhớ |
|---|---|---|---|
| HCl | Acid hydrochloric | 1 | Acid mạnh |
| HNO3 | Acid nitric | 1 | Acid mạnh; có tính oxi hóa |
| H2SO4 | Acid sulfuric | 2 | Nấc một mạnh; nấc hai không coi luôn hoàn toàn |
| H3PO4 | Acid phosphoric | 3 | Acid yếu nhiều nấc |
| H2CO3 | Acid carbonic | 2 | Hệ CO2 hòa tan / carbonic; cân bằng phức tạp |
| HBr | Acid hydrobromic | 1 | Acid mạnh |
| HF | Acid hydrofluoric | 1 | Acid yếu nhưng rất nguy hiểm |
Một số acid hữu cơ gần gũi
Acid hữu cơ phổ biến trong đời sống thường mang nhóm –COOH; một số acid khác cũng cho proton, nhưng phải xét nhóm chức cụ thể. Bảng nêu ví dụ điển hình, không nhằm đầy đủ mọi phân tử hữu cơ.
| Công thức | Tên | Proton acid chính ở điều kiện phổ thông | Chú ý |
|---|---|---|---|
| CH3COOH | Acid acetic (ethanoic) | 1 (–COOH) | Có trong giấm ăn theo nồng độ thực phẩm |
| HCOOH | Acid formic (methanoic) | 1 (–COOH) | Có tính ăn mòn khi đậm đặc |
| C6H8O7 | Acid citric | 3 (ba –COOH) | Phổ biến trong thực phẩm; độ acid phụ thuộc môi trường |
Số proton có thể phân li và acid nhiều nấc
Đếm đúng số nhóm có thể cho proton theo mô hình acid–base được dạy: HCl cho một, H2SO4 có hai nấc, H3PO4 có ba. Nấc một không quyết định nấc sau cũng hoàn toàn; ví dụ HSO4− ⇌ H+ + SO42− còn có cân bằng phụ thuộc nồng độ.
Riêng CH3COOH: công thức có 4 H nhưng chỉ nhóm –COOH điện li theo CH3COOH + H2O ⇌ CH3COO− + H3O+. Nếu chưa rõ tại sao một acid cho proton, xem khái niệm acid theo proton.
Độ mạnh khác mức nguy hiểm và nồng độ
“Acid mạnh” mô tả xu hướng điện li trong nước, không là thước đo trực tiếp nồng độ, tính ăn mòn hay độc tính. HF là ví dụ đặc biệt: acid yếu xét theo cân bằng trong nước nhưng tiếp xúc vẫn rất nguy hiểm; không được dùng như ví dụ thực hành thông thường. HCl loãng vẫn là acid mạnh về bản chất điện li.
Bảng acid mạnh và acid yếu so các nhóm acid theo nấc và điều kiện, giúp tránh nhầm số nấc với cường độ acid. Không chỉ nhìn chỉ số 2 hoặc 3 trong công thức để suy tác hại.
Cặp phản ứng minh hoạ có đủ điều kiện
Với dung dịch HCl loãng và kim loại Zn phù hợp: Zn + 2HCl → ZnCl2 + H2↑. Với base: HNO3 + KOH → KNO3 + H2O. Với carbonate: 2HCl + Na2CO3 → 2NaCl + H2O + CO2↑. Các ví dụ minh họa cân bằng nguyên tố; sản phẩm thực tế còn phụ thuộc nồng độ, điều kiện và chất phản ứng.
Không áp phương trình kim loại + acid sinh H2 cho acid có tính oxi hóa mạnh như HNO3 một cách máy móc. Đối với khí và thuốc thử, chỉ nghiên cứu dưới sự giám sát phù hợp, không tự pha hóa chất.



