Bỏ qua điều hướng

Bảng nguyên tử khối các nguyên tố thường gặp

Minh hoạ Bảng nguyên tử khối các nguyên tố thường gặp

Bảng nguyên tử khối thường dùng giúp tra nhanh các giá trị làm tròn để tính khối lượng công thức, khối lượng mol và giải bài tập hóa học. Ví dụ: H = 1, C = 12, O = 16, Na = 23, Cl = 35,5 và Fe = 56. Đây là quy ước tính toán phổ thông, không phải bảng giá trị chuẩn đầy đủ của tất cả 118 nguyên tố.

Bảng nguyên tử khối thường dùng trong bài tập

Cột cuối là nguyên tử khối tương đối Ar gần đúng, không có đơn vị. Chỉ dùng các số dưới đây khi đề không quy định một bộ giá trị khác.

Tên nguyên tố Ký hiệu Ar thường dùng
Hydrogen (hiđro) H 1
Helium (heli) He 4
Lithium (liti) Li 7
Carbon (cacbon) C 12
Nitrogen (nitơ) N 14
Oxygen (oxi) O 16
Sodium (natri) Na 23
Magnesium (magie) Mg 24
Aluminium (nhôm) Al 27
Silicon (silic) Si 28
Phosphorus (photpho) P 31
Sulfur (lưu huỳnh) S 32
Chlorine (clo) Cl 35,5
Potassium (kali) K 39
Calcium (canxi) Ca 40
Manganese (mangan) Mn 55
Iron (sắt) Fe 56
Copper (đồng) Cu 64
Zinc (kẽm) Zn 65
Silver (bạc) Ag 108
Barium (bari) Ba 137
Lead (chì) Pb 207

Để tra cứu giá trị chuẩn (bao gồm khoảng biến thiên và chú thích về đồng vị), sử dụng bảng CIAAW. Với toàn bộ nguyên tố, có thể xem bảng tuần hoàn IUPAC; các nguyên tố không có nguyên tử khối chuẩn sẽ cần cách ghi khác, không tự điền bằng số khối.

Chọn giá trị theo đề và quy tắc làm tròn

Bước 1: đọc dữ kiện đề. Nếu đề cho Cl = 35,5, phải dùng 35,5, không tự thay bằng 35 hoặc 35,45. Bước 2: nếu đề cho bảng nguyên tử khối riêng, dùng bảng đó xuyên suốt mọi phép tính. Bước 3: chỉ làm tròn kết quả ở bước phù hợp theo yêu cầu độ chính xác của đề.

Ví dụ, CIAAW ghi Fe là 55,845(2) và Cu là 63,546(3). Trong nhiều bài tập cơ bản, Fe = 56 và Cu = 64 giúp tính nhanh. Chlorine có khoảng nguyên tử khối chuẩn [35,446; 35,457] tùy thành phần đồng vị; Cl = 35,5 là giá trị quy ước thuận tiện, không có nghĩa mọi mẫu chlorine đều chính xác 35,5.

Chú ý nguyên tố Pb có nguyên tử khối chuẩn biến thiên đáng kể theo mẫu vật. Con số Pb = 207 trong bảng này chỉ dùng theo quy ước dạy học, không nên trình bày thành giá trị chuẩn bất biến.

Đọc giá trị chuẩn, khoảng và số khối tham khảo

Ô nguyên tố Số liệu Ý nghĩa
Fe 55,845(2) Giá trị chuẩn với độ không đảm bảo ±0,002, không phải số 55.8452.
Cl [35,446; 35,457] Khoảng giá trị chuẩn của nguyên tử khối tương đối ở các mẫu vật liệu thông thường.
Tc Không có Ar chuẩn Trên một số bảng có ký hiệu như [98] chỉ số khối của đồng vị được chọn minh họa; không phải nguyên tử khối trung bình.

Ngoặc tròn sau số, khoảng hai đầu mút trong ngoặc vuông và một số nguyên đặt trong ngoặc vuông là ba cách ghi khác nhau. Khi đọc một bảng có 118 nguyên tố, phải theo đúng phần chú giải dữ liệu của bảng đó, thay vì coi mọi số xuất hiện là nguyên tử khối chuẩn.

Dùng nguyên tử khối tính khối lượng công thức

Khối lượng công thức tương đối Mr được tính bằng cách cộng Ar của tất cả nguyên tử được biểu diễn trong công thức. Với phân tử có thể gọi là phân tử khối; với chất ion như NaCl hay CaCO3, nói “khối lượng công thức” chính xác hơn vì không có các phân tử NaCl riêng lẻ trong tinh thể.

Ví dụ 1 – NaCl: Cho Na = 23, Cl = 35,5. Công thức có một Na và một Cl nên Mr(NaCl) = 23 + 35,5 = 58,5. Khối lượng mol dùng cho bài phổ thông được lấy khoảng 58,5 g/mol.

Ví dụ 2 – Ca(OH)2: Cho Ca = 40, O = 16, H = 1. Có một Ca và hai nhóm OH. Vì vậy Mr = 40 + 2 × (16 + 1) = 74. Kiểm lại: công thức gồm 1 Ca, 2 O và 2 H; tổng 40 + 32 + 2 = 74.

Ví dụ 3 – Al2O3: Cho Al = 27, O = 16. Mr = 2 × 27 + 3 × 16 = 54 + 48 = 102. Phải nhân từng nguyên tố với đúng chỉ số.

Nếu cần ôn lại cách xác định phân tử khối và đọc chỉ số, xem bài phân tử khối và cách tính từ công thức hóa học.

Các kết quả tra nhanh khác với cùng bộ số liệu: MgO = 24 + 16 = 40; CaCO3 = 40 + 12 + 3 × 16 = 100; H2SO4 = 2 × 1 + 32 + 4 × 16 = 98. Để ghi nhớ, có thể học theo nhóm phi kim H/C/N/O/P/S/Cl và nhóm kim loại Na/Mg/Al/K/Ca/Fe/Cu/Zn thay vì học lẫn lộn tất cả nguyên tố.

Phân biệt nguyên tử khối, số khối và khối lượng mol

Nguyên tử khối tương đối Ar là tỉ số so với chuẩn carbon-12, không có đơn vị. Số khối A của một đồng vị là số nguyên A = Z + N, với Z là số proton và N là số neutron. Khối lượng mol M là khối lượng của 1 mol đối tượng, tính bằng g/mol. Nếu cần hiểu đầy đủ khái niệm và cách đọc dữ liệu đồng vị, xem bài phân biệt nguyên tử khối và số khối.

Ví dụ, nguyên tử Fe-56 có số khối 56; nguyên tử khối chuẩn của sắt là 55,845(2), còn bài tập có thể dùng M(Fe) ≈ 56 g/mol. Ba con số trông gần nhau nhưng không được gán cùng một định nghĩa.

Ở mức tính bài tập, công thức n = m/M nối số mol n (mol), khối lượng m (g) và khối lượng mol M (g/mol). Ví dụ cho 6,5 g Zn và M(Zn) ≈ 65 g/mol: n = 6,5/65 = 0,10 mol. Kiểm tra ngược: 0,10 × 65 = 6,5 g. Theo định nghĩa SI sau năm 2019, việc đồng nhất chính xác tuyệt đối giá trị số Ar với M theo g/mol là một gần đúng cực tốt cho hóa học phổ thông.

Bài luyện đọc bảng và kiểm kết quả

Bài 1: Một mol nước nặng bao nhiêu?

Cho H = 1, O = 16. H2O có 2 H và 1 O nên Mr = 2 × 1 + 16 = 18; M(H2O) ≈ 18 g/mol. Kiểm lại: một mol nước có khối lượng khoảng 18 g trong quy ước đề.

Bài 2: Khối lượng 0,2 mol sắt là bao nhiêu?

Cho M(Fe) = 56 g/mol, n = 0,2 mol. m = n × M = 0,2 × 56 = 11,2 g. Kiểm ngược: 11,2/56 = 0,2 mol.

Bài 3: Phần trăm khối lượng oxygen trong nước

Cho H = 1, O = 16. Trong H2O, tổng khối lượng công thức 18, phần oxygen đóng góp 16 nên %m(O) = (16/18) × 100% ≈ 88,9%. Phần hydrogen khoảng 11,1%; tổng gần 100%, hợp lý.

Bài 4: Khi nào không dùng số trong ngoặc vuông?

Nếu bài yêu cầu nguyên tử khối chuẩn của Tc, không trả lời “98” chỉ vì thấy [98] trên một bảng. Tc không có Ar chuẩn trong CIAAW; số trong ngoặc vuông chỉ một đồng vị tham khảo. Muốn tính khối lượng cho một đồng vị cụ thể phải biết đồng vị được hỏi và dữ kiện khối lượng tương ứng.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

354 bài viết đã xuất bản