Bỏ qua điều hướng

Chất là gì?

Minh hoạ Chất là gì?

Chất là dạng vật chất có thành phần và những tính chất xác định ở mức đang xét; trong hóa học phổ thông, chất là thành phần cấu tạo nên các vật thể và vật liệu. Chẳng hạn, nước (H2O) trong cốc, đồng (Cu) trong lõi dây điện và oxygen (O2) trong không khí là các chất. Muốn nhận diện đúng, trước tiên cần tách đồ vật mình nhìn thấy khỏi những chất có trong đồ vật đó.

Nhìn vật dụng để nhận ra vật liệu và chất

Một chai thủy tinh đang đựng nước có thể được quan sát như hai phần: chai là đồ vật có hình dạng, công dụng chứa nước; nước là một chất xác định bởi thành phần H2O. Còn thủy tinh làm chai là vật liệu, thường chứa nhiều oxide trong một hệ vật chất, không nên mặc định là một hợp chất duy nhất.

Trong cách nói ở trường học, các đồ vật có thể gọi là vật thể. Khi hỏi “Đây là cái gì?”, câu trả lời thường là chai, dây điện hoặc nồi. Khi hỏi “Nó được làm bằng gì?”, ta chuyển sang thành phần: lõi đồng, vỏ nhựa, thép không gỉ, nước hoặc thủy tinh. Hai cách trả lời khác nhau vì một bên là đối tượng, một bên là thành phần.

Ví dụ đối chiếu: chiếc dây điện gồm lõi dẫn điện có thể bằng Cu và lớp vỏ cách điện bằng nhựa polymer có phụ gia. Nói “dây điện là đồng” sẽ bỏ sót vỏ cách điện. Tương tự, “thủy tinh” trong tên chai thường là tên vật liệu chứ không tự chứng minh độ tinh khiết hóa học.

Tính chất vật lý khác tính chất hoá học

Tính chất vật lý mô tả đặc điểm quan sát, đo được mà không cần biến chất đang xét thành chất mới: trạng thái, màu sắc, khối lượng riêng, nhiệt độ nóng chảy, độ tan hoặc khả năng dẫn điện trong điều kiện xác định. Ví dụ, đồng kim loại dẫn điện tốt; nước đá nóng chảy thành nước lỏng vẫn là H2O.

Tính chất hóa học thể hiện khả năng một chất tham gia phản ứng để tạo chất khác. Ví dụ, sắt có thể bị oxi hóa tạo gỉ khi có nước và oxygen trong môi trường phù hợp; copper có thể tạo lớp hợp chất trên bề mặt sau thời gian dài tùy môi trường. Quan sát thấy vật nóng lên không đủ chứng minh phản ứng, vì chỉ đun nước cũng làm thay đổi nhiệt độ.

Để xác định một chất trong thực tế, chỉ màu sắc không đủ. Hai chất có thể cùng màu trắng; một chất cũng có thể đổi màu vì ánh sáng hay nhiệt độ. Nhà hóa học cần nhiều dữ liệu tính chất và phép đo phù hợp thay vì dựa vào một dấu hiệu duy nhất.

Một vật thể có thể chứa nhiều chất

Một vật thể có thể gồm nhiều chất ngay khi nhìn ngoài chỉ thấy một khối thống nhất. Chiếc bút có vỏ nhựa, đầu kim loại và mực; chai nước uống có vỏ chai, nước, các khoáng hòa tan và nắp chai. Tên gọi “một chiếc bút” chỉ số đồ vật chứ không phải số chất.

Ngược lại, một chất có thể xuất hiện trong nhiều vật thể. Đồng có thể là lõi dây điện hoặc một phần của linh kiện, còn nước có thể ở trong cốc, hồ hoặc mây. Tuy nhiên, mẫu trong tự nhiên thường đi cùng các chất khác: nước sông không đồng nghĩa H2O tinh khiết; gỗ là vật liệu có nhiều thành phần hóa học.

Cách phân tích: nêu tên vật thể trước, xác định bộ phận riêng của nó, rồi mới mô tả các vật liệu và chất có chứng cứ. Với vật liệu có thành phần phức tạp như nhựa, sơn, cao su, thủy tinh, tránh tự gán một công thức phân tử duy nhất.

Từ chất đến đơn chất, hợp chất và hỗn hợp

Có thể nhìn vật chất theo hai câu hỏi. Trong mẫu có bao nhiêu loại chất? Nếu một chất duy nhất, đó là chất tinh khiết ở mức đang xét; nếu nhiều chất cùng tồn tại, đó là hỗn hợp. Chất ấy gồm nguyên tố nào? Nếu một nguyên tố, đó là đơn chất; nếu từ hai nguyên tố trở lên liên kết hóa học tạo chất, đó là hợp chất.

Ví dụ Xếp loại phù hợp Lý do
O2 tinh khiết Đơn chất Chỉ chứa nguyên tố O
H2O tinh khiết Hợp chất Gồm H và O trong cùng chất
Không khí sạch Hỗn hợp khí Có N2, O2 và các khí khác

Chú ý hai hệ phân loại không loại trừ nhau: O2 tinh khiết vừa là đơn chất vừa là chất tinh khiết; không khí vẫn là hỗn hợp dù nhìn đồng nhất. Ở cấp vi mô, cấu tạo nguyên tử giúp giải thích nguyên tố và cách các hạt kết hợp, nhưng bài này chỉ cần biết cách phân loại cơ bản.

Bài phân loại từ nước, dây đồng và không khí

Trường hợp 1 — Nước: nếu đề cho nước tinh khiết H2O, gọi đó là một hợp chất. Nếu là nước uống, nước khoáng hay nước biển, cần xét các chất hòa tan: thường đó là hỗn hợp. Hai mẫu cùng trong suốt không nhất thiết có thành phần giống nhau.

Trường hợp 2 — Dây đồng: lõi dây bằng đồng tinh khiết lý tưởng là đơn chất Cu; chiếc dây điện có vỏ nhựa thì là vật thể gồm nhiều vật liệu. Nếu lõi dây là hợp kim đồng, bản thân lõi còn là hỗn hợp kim loại hoặc các pha vật chất, tùy loại hợp kim.

Trường hợp 3 — Không khí: dù không nhìn được từng khí riêng, không khí vẫn chứa nhiều chất như nitrogen và oxygen, nên là hỗn hợp, không phải một chất có công thức cố định.

Tự kiểm: với mỗi ví dụ, lần lượt trả lời “Đang nói tới vật thể, vật liệu hay chất?”, “Một hay nhiều chất?” và “Nếu chỉ một chất thì có một hay nhiều nguyên tố?”. Ba câu này giúp tránh nhầm một đồ vật với một chất hóa học.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

313 bài viết đã xuất bản