Vật thể là đối tượng cụ thể mà ta có thể nhận biết trong tự nhiên hoặc trong đời sống, như hòn đá, chiếc bút, cái nồi hay chiếc lá. Trong hóa học cơ bản, khi gọi tên một vật thể, ta đang nói về đối tượng; khi nêu nước, sắt, đồng hoặc các thành phần polymer, ta đang nói về chất hoặc vật liệu cấu tạo nên đối tượng ấy. Cùng một vật thể có thể gồm nhiều vật liệu và nhiều chất.
Phân biệt vật thể với chất tạo nên vật thể
Vật thể trả lời câu hỏi “Đó là thứ gì?”: chiếc cốc, nồi, cuốn vở hoặc cây xanh. Còn khi hỏi “Nó được tạo nên từ những gì?”, ta cần nói tới chất và vật liệu. Ví dụ, chiếc cốc là vật thể; loại cốc có thể làm bằng thủy tinh, sứ hoặc nhựa. Dùng khái niệm chất sẽ giúp xác định các thành phần có tính chất hóa học khác nhau.
Không phải mọi tên vật liệu đều chỉ một chất tinh khiết. “Gỗ” chứa cellulose, lignin, nước và nhiều thành phần khác; “thép” là tên của họ vật liệu hợp kim có thành phần thay đổi. Tương tự, chiếc lá là một vật thể sinh học, nhưng bên trong có nước, cellulose, chất màu và nhiều hợp chất khác.
Mẹo phân biệt: “một viên đá” là vật thể; “calcium carbonate (CaCO3)” có thể là một thành phần trong một loại đá; nhưng không phải đá nào cũng chỉ gồm CaCO3. Muốn gọi đúng tên chất phải biết thành phần mẫu vật.
Vật thể tự nhiên và nhân tạo qua ví dụ
Vật thể tự nhiên có sẵn trong tự nhiên, chẳng hạn viên đá ven suối, thân cây, chiếc lá, giọt nước mưa hoặc vỏ sò. Nguồn gốc tự nhiên không chứng minh vật thể ấy là một chất duy nhất: nước mưa thường chứa khí hoặc chất hòa tan; đá có thể gồm nhiều khoáng vật.
Vật thể nhân tạo là sản phẩm do con người tạo ra hoặc gia công cho mục đích sử dụng: bút bi, xoong nồi, dây cáp, ghế nhựa, cửa kính. Tên gọi này nói về cách hình thành vật thể, không nói liệu vật liệu của nó có tinh khiết hay không.
Một chiếc bàn gỗ được gia công từ cây là vật thể nhân tạo; thân cây trước khi cưa là vật thể tự nhiên. Vật liệu gỗ có nhiều thành phần ở cả hai trường hợp. Vì vậy, khi giải bài, phải xác định đang phân loại đồ vật theo nguồn gốc hay phân loại chất theo thành phần.
Một chất có thể tạo nhiều vật thể
Đồng (Cu) có thể được dùng làm lõi dây dẫn, chi tiết điện hoặc một số đồ trang trí; nhôm (Al) có thể dùng trong dụng cụ, tấm kim loại hoặc bộ phận máy. Cùng một chất vẫn có những hình dạng, kích thước, chức năng khác nhau trong các vật thể. Những tính chất như khả năng dẫn điện, tính dẻo hoặc độ bền góp phần quyết định ứng dụng.
Nhưng không nên suy ngược rằng mọi vật thể có vẻ ngoài giống kim loại đều chỉ chứa một nguyên tố: nhiều loại xoong nồi dùng hợp kim hoặc nhiều lớp vật liệu. Đặc biệt, nồi inox sử dụng thép không gỉ — một họ hợp kim nền sắt với chromium và có thể có nickel cùng các nguyên tố khác — không phải Fe tinh khiết.
Nếu gặp câu “nồi kim loại làm từ sắt”, hãy đọc kỹ dữ kiện. Đề bài chỉ nêu nồi inox thì không được tự kết luận nó là một mẫu đơn chất Fe.
Một vật thể có thể gồm nhiều vật liệu
Chiếc bút bi gồm vỏ, ruột bút, đầu viết, mực và đôi khi cả lò xo hay vòng cao su. Mỗi phần có chức năng và thành phần khác nhau. Một vỏ nhựa có thể gồm polymer, chất màu và phụ gia; mực viết là hệ vật liệu chứa chất màu và dung môi, không nên gọi là một hợp chất có một công thức.
Cái nồi dùng để nấu có thể gồm thân inox hoặc nhôm, đáy nhiều lớp và tay cầm bằng nhựa chịu nhiệt; không thể mô tả toàn bộ chiếc nồi bằng công thức Fe. Chiếc lá có nước, chất xơ và sắc tố. Những ví dụ này cho thấy hình dạng “một vật thể” không tương ứng với “một chất”.
Để nêu thành phần chính xác, cần thông tin về nhãn vật liệu hoặc phân tích mẫu. Màu bạc của nồi hay màu xanh của lá tự nó không đủ để suy ra toàn bộ các chất bên trong.
Luyện phân tích bút, nồi và chiếc lá
Bút bi: vật thể nhân tạo; vỏ bút, ruột bút và mực là các phần. Kết luận đúng: chiếc bút gồm nhiều vật liệu, không phải một đơn chất. Nồi inox: vật thể nhân tạo; thân nồi là hợp kim, vì thế không gọi inox là sắt tinh khiết. Chiếc lá: vật thể tự nhiên; trong lá có nước và nhiều hợp chất sinh học.
| Tên được cho | Đang nói về | Điều cần tránh |
|---|---|---|
| Bút bi | Vật thể nhân tạo | Gọi cả bút là một chất |
| Nồi inox | Vật thể chứa hợp kim | Xem inox là Fe nguyên chất |
| Chiếc lá | Vật thể tự nhiên | Cho rằng màu xanh là một chất duy nhất |
Trong bài học, nhớ rằng tên vật liệu quen thuộc không bảo đảm đó là chất tinh khiết. Khi gặp bài phân loại, hãy nêu tên vật thể, nguồn gốc của nó, rồi chỉ ra vật liệu hoặc chất nếu đã có dữ liệu đáng tin cậy.



