Chất tinh khiết trong hóa học là mẫu chỉ chứa một chất xác định, không lẫn chất khác ở mức độ tinh khiết đang xét. Ví dụ, mẫu oxygen chỉ gồm O2 và mẫu nước lý tưởng chỉ gồm H2O được xem là chất tinh khiết. Trong thực tế, độ tinh khiết luôn gắn với giới hạn đo lường; tên sản phẩm “tinh khiết” trên nhãn không thay thế kết quả phân tích thành phần.
Một chất khác một hỗn hợp ở thành phần
Điểm quan trọng nhất là thành phần. Một mẫu H2O tinh khiết có cùng loại cấu tử hóa học; mẫu nước muối gồm ít nhất nước và chất tan nên là hỗn hợp. Tỉ lệ các thành phần của hỗn hợp có thể thay đổi: thêm muối sẽ làm nước muối đậm đặc hơn, nhưng chất mới không nhất thiết hình thành chỉ vì trộn.
Ở điều kiện xác định, một chất tinh khiết thường có tính chất đặc trưng: khối lượng riêng, vùng chuyển pha hoặc tính tan. Tuy nhiên, những thuộc tính này còn phụ thuộc áp suất, nhiệt độ và trạng thái pha. Một mẫu ngoài đời có thể chứa tạp chất ở hàm lượng rất nhỏ mà phép đo thông thường chưa phát hiện được.
Không nên nhầm nước sạch để dùng với nước chỉ chứa H2O: nước uống an toàn có thể chứa các khoáng hòa tan, còn nước cất không vì thế mà mặc nhiên phù hợp để uống trong mọi hoàn cảnh.
Đơn chất và hợp chất đều có thể tinh khiết
Một đơn chất tinh khiết chỉ chứa một nguyên tố, ví dụ khí oxygen chỉ có O2 hoặc kim loại đồng chỉ có Cu. Một hợp chất tinh khiết chứa từ hai nguyên tố trở lên trong cùng chất, ví dụ nước H2O hoặc sodium chloride NaCl. Cả hai nhóm đều có thể được gọi là chất tinh khiết nếu mẫu không bị trộn với chất khác ở mức đang xét.
Từ “tinh khiết” và “đơn chất” trả lời hai câu hỏi khác nhau: mẫu có lẫn chất khác không? và chất gồm mấy nguyên tố?. Vì vậy, H2O tinh khiết vẫn là hợp chất; O2 trộn với N2 là hỗn hợp khí, dù mỗi thành phần riêng rẽ đều là đơn chất.
Ví dụ phân loại nhanh: một bình chỉ chứa oxygen tinh khiết → đơn chất và chất tinh khiết; lọ NaCl tinh khiết → hợp chất và chất tinh khiết; cốc nước muối → hỗn hợp. Cần đọc giả thiết của đề, không tự đoán độ tinh khiết từ nhãn hoặc bề ngoài.
Cách dùng nhiệt độ chuyển pha để kiểm tra có giới hạn
Ở áp suất xác định, chất tinh khiết thường có nhiệt độ nóng chảy đặc trưng; một hỗn hợp có thể nóng chảy trong khoảng nhiệt độ. Tương tự, đo nhiệt độ sôi có thể hỗ trợ phân biệt mẫu khi so với dữ liệu tham chiếu ở đúng áp suất. Chẳng hạn, nước tinh khiết sôi gần 100 °C ở áp suất 1 atm, không phải luôn 100 °C ở mọi nơi.
Nhưng một lần đo nhiệt độ sôi không đủ chứng minh tinh khiết tuyệt đối. Nhiệt kế có sai số, áp suất có thể thay đổi, tạp chất ở nồng độ thấp khó phát hiện; một số hỗn hợp còn có hành vi sôi đặc biệt. Thử nhiệt độ nóng chảy hoặc sôi chỉ là bằng chứng hỗ trợ, không phải “giấy chứng nhận” thành phần.
Đối với mẫu chưa rõ, các phương pháp thích hợp khác như sắc ký, đo độ dẫn, phân tích ion hoặc phổ đo có thể cần thiết tùy mục đích kiểm chứng. Đối với học sinh, điều cốt lõi là ghi rõ điều kiện đo và giới hạn suy luận.
Nước cất, nước uống và nước muối khác nhau thế nào
Nước cất thu bằng quá trình ngưng tụ hơi nước có thể chứa rất ít chất tan không bay hơi so với nước nguồn; vì vậy thường được lấy làm ví dụ gần với H2O tinh khiết trong bài học. Tuy nhiên, nước cất thực tế vẫn có thể tiếp xúc không khí, hòa tan CO2 hoặc mang lượng vết tạp chất; độ tinh khiết phải căn cứ yêu cầu sử dụng.
Nước uống và nước khoáng thường chứa ion khoáng và khí hòa tan; nhiều mẫu là hỗn hợp đồng nhất ở mức quan sát, dù hoàn toàn trong suốt. Nước muối gồm H2O và NaCl hòa tan. “Trong suốt” chỉ là vẻ ngoài, không nói được có bao nhiêu cấu tử hóa học.
| Mẫu | Kết luận trong điều kiện thông thường |
|---|---|
| Nước cất đạt độ tinh khiết phù hợp | Gần với chất tinh khiết; cần biết chỉ tiêu kiểm |
| Nước khoáng trong chai | Hỗn hợp có khoáng hòa tan |
| Dung dịch NaCl | Hỗn hợp đồng nhất |
Thế nên nước dùng để uống có thể là hỗn hợp và vẫn phù hợp mục đích; tinh khiết hóa học không đồng nghĩa có lợi hơn hay an toàn hơn về mặt sử dụng.
Chọn cách tách phù hợp với hỗn hợp
Phải chọn phương pháp theo tính chất khác nhau của thành phần. Với cát không tan lẫn nước, có thể lọc để giữ cát trên giấy lọc; với muối đã hòa tan, lọc thông thường không giữ lại ion muối nên không cho nước tinh khiết. Muốn lấy muối từ nước muối có thể làm bay hơi dung môi; muốn thu lại phần nước có thể chưng cất rồi ngưng tụ hơi.
Chưng cất dựa vào tính bay hơi khác nhau; sản phẩm có thể vẫn mang tạp nếu có cấu tử dễ bay hơi, bắn theo giọt hoặc thiết bị không phù hợp. Nếu chất màu gồm nhiều chất có ái lực khác nhau với hai pha, có thể dùng sắc ký để phân tách hoặc kiểm độ tinh khiết tương đối.
Tự kiểm: cốc gồm cát + nước → thử lọc; cốc gồm NaCl hòa tan + nước → cô cạn nếu cần muối, hoặc chưng cất nếu cần lấy nước. Sau bước tách, việc xác nhận sản phẩm đạt độ tinh khiết mong muốn vẫn đòi hỏi phép kiểm phù hợp; không suy ra từ việc vừa lọc/chưng cất xong.



