Hỗn hợp là hệ có ít nhất hai chất cùng tồn tại mà không nhất thiết tạo thành một chất mới có công thức hóa học duy nhất. Chẳng hạn, không khí chứa nhiều khí, nước đường chứa nước và đường, còn cốc dầu lẫn nước là hỗn hợp hai chất lỏng có thể phân lớp. Thành phần hỗn hợp có thể thay đổi; muốn chọn cách tách cần xét tính chất vật lý của các thành phần.
Nhiều chất cùng có mặt mà không tạo một công thức duy nhất
Khác với hợp chất có thành phần nguyên tố đặc trưng, một hỗn hợp thường có tỉ lệ thành phần thay đổi. Pha thêm đường vào một cốc nước tạo hỗn hợp có nồng độ đường lớn hơn, nhưng không vì thế xuất hiện một công thức hóa học mới đại diện cho cả cốc. Khối lượng, màu sắc, độ nhớt hay nhiệt độ sôi của mẫu có thể phụ thuộc tỉ lệ trộn.
Trong một hỗn hợp, các chất có thể hòa tan vào nhau, phân tán thành những hạt nhỏ hoặc tách thành nhiều pha. Chúng không nhất thiết phải tồn tại theo cách có thể nhìn thấy bằng mắt thường. Vì vậy, không thể kết luận “chỉ thấy một phần” là mẫu chỉ có một chất.
Ví dụ, không khí khô gồm chủ yếu nitrogen và oxygen cùng các khí khác; thành phần có thể thay đổi theo vị trí và điều kiện. Không có một công thức như H2O áp dụng cho toàn bộ không khí. Đây là sự khác biệt căn bản giữa hỗn hợp và một hợp chất có thành phần xác định.
Hỗn hợp đồng nhất và không đồng nhất
Hỗn hợp đồng nhất có thành phần như nhau trong các phần nhỏ đại diện ở quy mô đang xét. Nước đường đã tan hoàn toàn, không khí đã trộn đều là ví dụ quen thuộc. Dung dịch là một dạng hỗn hợp đồng nhất gồm các thành phần phân bố ở mức phân tử hoặc ion; dung dịch không bắt buộc phải là chất lỏng, vì còn có dung dịch rắn và khí.
Hỗn hợp không đồng nhất có các vùng hoặc pha khác nhau về thành phần: dầu ăn và nước phân lớp, cát không tan trong nước, hoặc đất có nhiều hạt và khoáng vật. Việc “đồng nhất” luôn phụ thuộc cách quan sát và quy mô lấy mẫu. Một hỗn hợp trông đều ở mắt thường có thể không đồng nhất dưới kính hiển vi, chẳng hạn một số hệ nhũ tương.
| Hệ được quan sát | Phân loại thông thường | Dấu hiệu |
|---|---|---|
| Nước đường đã tan hoàn toàn | Đồng nhất | Không còn các pha nhìn thấy; chất tan phân bố đều |
| Cốc dầu và nước đứng yên | Không đồng nhất | Hai lớp chất lỏng |
| Cát trong nước | Không đồng nhất | Hạt rắn không tan |
Đừng dùng “trong suốt = tinh khiết”: một dung dịch đường trong suốt vẫn chứa ít nhất hai chất.
Không khí, nước đường và dầu–nước
Không khí là hỗn hợp các khí; nếu một thể tích khí được trộn đều, nó được xem là đồng nhất ở cấp độ bài học. Ngoài nitrogen, oxygen và argon, thành phần có thể có hơi nước hoặc bụi hạt lơ lửng. Khi có các hạt bụi, ta cần phân biệt hỗn hợp khí với hệ khí–hạt phức tạp.
Nước đường pha đúng cách tạo dung dịch đồng nhất: các phân tử đường phân bố giữa các phân tử nước. Đường không “biến mất”; nếu loại nước bằng phương pháp thích hợp, ta có thể thu lại chất tan, dù sản phẩm thực tế còn phụ thuộc điều kiện.
Dầu và nước thông thường không hòa tan đáng kể vào nhau, nên sau khi đứng yên có thể tạo lớp. Lắc mạnh có thể làm những giọt dầu nhỏ phân tán trong nước và khiến hệ trông đục hoặc khá đều trong một thời gian, nhưng điều này không biến cả hệ thành một hợp chất. Sự đồng nhất ở thang quan sát khác với việc hình thành một chất mới.
Tách bằng lọc, cô cạn hoặc chưng cất theo tính chất
Lọc dựa vào kích thước hạt và khả năng đi qua vật liệu lọc. Nó phù hợp khi muốn giữ cát không tan ra khỏi nước; nhưng không lấy được NaCl đã hòa tan bằng lọc thông thường, vì ion Na+ và Cl− ở trong dung dịch, không tồn tại như hạt muối rắn bị giấy lọc giữ lại.
Cô cạn phù hợp khi mục tiêu là thu chất tan bền nhiệt từ dung dịch, ví dụ thu phần lớn muối rắn từ nước muối. Ngược lại, chưng cất nhằm thu lại cấu tử dễ bay hơi hơn dưới dạng phần ngưng tụ, điển hình là nước từ nước muối. Với dầu và nước đã phân lớp, có thể tách lớp bằng thao tác gạn hoặc phễu chiết thích hợp; lọc giấy không phải lựa chọn chính cho hai chất lỏng phân lớp.
| Mục tiêu | Cách tách thích hợp | Giới hạn |
|---|---|---|
| Cát khỏi nước | Lọc | Không loại được muối hòa tan |
| Thu muối từ nước muối | Cô cạn/kết tinh | Có thể còn tạp tan cùng |
| Thu phần nước từ nước muối | Chưng cất | Cần điều kiện, thiết bị phù hợp |
Sau tách, vẫn cần xem phần thu được có đủ tinh khiết cho mục đích sử dụng không. Việc tách vật lý không đồng nghĩa luôn đạt độ tinh khiết tuyệt đối.
Vì sao hoà tan không luôn là phản ứng hoá học
Khi hòa tan đường vào nước, các phân tử đường được phân bố trong dung môi mà không bắt buộc tạo hợp chất mới. Với muối ăn NaCl, mạng ion bị phân ly thành các ion Na+ và Cl− đã được nước hydrat hóa; đây là cách mô tả quá trình hòa tan trong hóa học dung dịch. Không có cơ sở để kết luận cứ chất rắn “biến mất khỏi mắt” là đã phản ứng hóa học.
Tuy nhiên, cũng không được khẳng định mọi trường hợp đưa chất vào nước chỉ là hòa tan vật lý: một số chất phản ứng trực tiếp với nước và tạo sản phẩm mới, ví dụ kim loại sodium phản ứng mạnh với nước. Đó không phải thao tác nên tự thực hiện tại nhà.
Tự kiểm: nước đường → hỗn hợp đồng nhất; dầu–nước → hỗn hợp không đồng nhất; NaCl hòa tan + nước → không thể chỉ lọc để thu nước không còn muối; nước + chất có phản ứng hóa học thực sự → cần xác định chất mới, không xếp đơn giản theo việc chất ban đầu tan hay không tan.



