Nguyên tử là hạt cơ bản đặc trưng cho một nguyên tố hóa học. Một nguyên tử gồm hạt nhân mang điện dương ở trung tâm và các electron mang điện âm phân bố trong vùng không gian xung quanh. Trong trạng thái trung hòa, số electron bằng số proton. Ví dụ, nguyên tử oxygen (O) có 8 proton và 8 electron.
Hạt nhân và vùng electron trong nguyên tử
Ở giữa nguyên tử là hạt nhân rất nhỏ chứa các proton và, với đa số đồng vị, các neutron. Phần lớn khối lượng nguyên tử tập trung tại hạt nhân. Các electron tạo nên vùng phân bố rộng hơn nhiều, chi phối phần lớn kích thước của nguyên tử và tham gia liên kết hóa học.
Kích thước thường gặp của nguyên tử cỡ 10−10 m, trong khi kích thước hạt nhân cỡ 10−15 m. Đây là các bậc độ lớn điển hình, không phải mọi nguyên tử và hạt nhân đều có đường kính giống nhau. Hình vẽ hạt nhân lớn ở giữa với những vòng electron là sơ đồ học tập, không được hiểu là hình ảnh đúng tỉ lệ.
Proton, neutron và electron mang gì
| Hạt | Vị trí chính | Điện tích tương đối | Khối lượng gần đúng |
|---|---|---|---|
| Proton | Hạt nhân | +1 | Khoảng 1 u |
| Neutron | Hạt nhân | 0 | Khoảng 1 u |
| Electron | Vùng bao quanh hạt nhân | −1 | Khoảng 0,00055 u |
u là đơn vị khối lượng nguyên tử; nó khác với số khối A là một số đếm nguyên. Proton quyết định nguyên tố thuộc loại nào, neutron góp phần tạo khối lượng và liên quan đến tính bền hạt nhân, còn electron ảnh hưởng mạnh đến phản ứng hóa học và liên kết.
Nguyên tử trung hoà có số hạt mang điện ra sao
Gọi Z là số proton. Với nguyên tử trung hòa, số electron cũng bằng Z vì điện tích dương và âm bù trừ nhau. Chẳng hạn, sodium (Na) có Z = 11 nên nguyên tử Na trung hòa có 11 proton và 11 electron.
Ví dụ Na-23: Số khối A = 23, Z = 11. Số neutron N = 23 − 11 = 12. Vậy nguyên tử 2311Na có 11 proton, 12 neutron và 11 electron. Kiểm lại số khối: 11 + 12 = 23, điện tích tổng: +11 − 11 = 0.
Không nên gọi số 23 là nguyên tử khối trung bình của nguyên tố. Trong Na-23, số 23 là số khối của đồng vị đang xét.
Đồng vị và ion là hai cách biến đổi khác nhau
Đồng vị của cùng một nguyên tố có cùng số proton nhưng khác số neutron. Ví dụ, carbon-12 và carbon-14 đều có 6 proton; số neutron lần lượt là 6 và 8. Đây là sự khác nhau ở hạt nhân, không phải chỉ thay đổi lớp electron.
Ion xuất hiện khi nguyên tử mất hoặc nhận electron. Na+ hình thành khi Na mất một electron: proton vẫn 11, neutron của đồng vị Na-23 vẫn 12, nhưng electron còn 10. Bởi vậy, ký hiệu Na và Na+ không chỉ cùng một trạng thái điện tích, dù đều là sodium.
Trong phản ứng hóa học thông thường, nguyên tử có thể trao đổi hoặc chia sẻ electron, còn hạt nhân nhìn chung giữ nguyên. Phản ứng hạt nhân là một loại quá trình khác, có thể làm biến đổi hạt nhân.
Mô hình Bohr giúp học gì và có giới hạn gì
Trong hình minh họa kiểu Bohr, electron thường được vẽ trên các vòng quanh hạt nhân. Cách vẽ này hữu ích khi mới học cách phân bố electron theo lớp và hiểu rằng năng lượng electron không tùy ý nhận mọi giá trị.
Tuy nhiên, electron không chuyển động như hành tinh trên quỹ đạo tròn cố định. Mô hình lượng tử hiện đại mô tả electron thông qua orbital, là mô tả về phân bố xác suất tìm thấy electron. Vì thế, ảnh minh họa các vòng tròn không thể hiện quỹ đạo đo được của một electron riêng lẻ.
Phân biệt nguyên tử với phân tử bằng O và O2
Ký hiệu O chỉ một nguyên tử oxygen. Ký hiệu O2 chỉ một phân tử oxygen gồm hai nguyên tử O liên kết với nhau. Hệ số phía trước, như 3O2, nghĩa là ba phân tử O2 với tổng cộng sáu nguyên tử O; chỉ số dưới 2 là số nguyên tử O trong một phân tử.
Không phải chất nào cũng gồm phân tử riêng lẻ. Chẳng hạn, tinh thể sodium chloride có mạng ion, không phải những phân tử NaCl độc lập trong tinh thể. Khi giải bài tập, cần phân biệt nguyên tử, ion và phân tử theo ngữ cảnh cụ thể.
Tài liệu tham khảo
- OpenStax Chemistry 2e, mục 2.3 — cấu trúc nguyên tử, hạt và ký hiệu.
- OpenStax Chemistry 2e, mục 6.3 — mô hình lượng tử và orbital.
- OpenStax Chemistry 2e, mục 7.1 — cấu trúc ion và mạng ion.



