Phân tử là thực thể trung hoà điện gồm từ hai nguyên tử liên kết trở lên, có thể tồn tại như một đơn vị xác định của một chất. Ví dụ O2, H2O và CO2 đều là phân tử. Không phải mọi chất đều gồm phân tử riêng: khí hiếm như He thường tồn tại thành nguyên tử đơn lẻ, NaCl rắn là mạng ion, còn đồng rắn là mạng kim loại.
Các nguyên tử liên kết tạo phân tử
Trong một phân tử nước, hai nguyên tử H liên kết với một nguyên tử O; trong phân tử oxygen, hai O liên kết với nhau. Các nguyên tử được giữ với nhau bằng liên kết hoá học. Phân tử có thành phần và cấu trúc xác định; thay loại nguyên tử hoặc số lượng nguyên tử thường tạo thành một chất khác.
Không nên hiểu phân tử là những “viên bi chạm nhau” hoặc luôn có dạng thẳng hàng. H2O có dạng gấp khúc; CO2 có dạng thẳng. Công thức phân tử cho biết số lượng từng nguyên tố, nhưng không thể hiện hết cách sắp xếp không gian. Khi cần mô tả dạng hình học, ta dùng công thức cấu tạo hoặc mô hình ba chiều.
Theo định nghĩa trong IUPAC Gold Book, phân tử là thực thể trung hoà điện gồm nhiều hơn một nguyên tử. Các khí hiếm đơn nguyên tử trong pha khí là ví dụ về nguyên tử riêng lẻ, không phải những phân tử hai hay nhiều nguyên tử. Trong một số mô hình vật lý khí có thể gặp cách nói lịch sử “phân tử đơn nguyên tử”, nhưng để học phân tử trong hoá học cơ bản nên phân biệt rõ các thuật ngữ này.
Đọc thành phần qua H2, H2O và CO2
| Công thức | Số nguyên tử trong một phân tử | Tổng số nguyên tử |
|---|---|---|
| H2 | 2 H | 2 |
| O2 | 2 O | 2 |
| H2O | 2 H, 1 O | 3 |
| CO2 | 1 C, 2 O | 3 |
| NH3 | 1 N, 3 H | 4 |
Chỉ số nhỏ bên phải cho biết số nguyên tử của nguyên tố ngay trước nó. Không ghi chỉ số nghĩa là có một nguyên tử. H2O không phải hỗn hợp “hai phần hydrogen và một phần oxygen” theo khối lượng; đó là một loại phân tử có thành phần đếm theo nguyên tử.
Nhân số phân tử bằng hệ số phía trước để tìm tổng hạt. Ví dụ 3CO2 tương ứng ba phân tử, tổng ba nguyên tử C và sáu nguyên tử O. Hệ số 3 không thay đổi cấu tạo của từng phân tử CO2.
Phân tử đơn chất và phân tử hợp chất
Phân tử của đơn chất có một loại nguyên tố: H2, O2, N2. Phân tử của hợp chất có từ hai nguyên tố khác nhau: H2O, CO2, NH3. Cách phân loại đơn chất/hợp chất dựa trên thành phần nguyên tố của chất, không dựa vào phân tử chứa bao nhiêu nguyên tử.
Ví dụ O3 (ozone) vẫn là đơn chất của oxygen dù mỗi phân tử có ba nguyên tử O. CO tuy có hai nguyên tử trong một phân tử nhưng là hợp chất vì có cả C và O. Một chất đơn chất cũng không bắt buộc có phân tử: đồng Cu và sắt Fe rắn là các mạng nguyên tử kim loại. Điều này giúp tránh lẫn “đơn chất” với “phân tử hai nguyên tử”.
Phân biệt công thức phân tử với công thức đơn vị của NaCl
H2O, O2, CO2 biểu diễn thành phần của một phân tử. Trái lại, NaCl rắn gồm ion Na+ và Cl− sắp xếp lặp lại trong tinh thể. Công thức NaCl thể hiện tỉ lệ đơn giản nhất của ion Na+ : Cl− là 1 : 1; không có các phân tử NaCl riêng rẽ trong tinh thể theo mô hình thông dụng.
Tương tự, CaF2 chỉ tỉ lệ Ca2+ : F− = 1 : 2. Với kim loại Fe hoặc Cu, ký hiệu công thức cho biết nguyên tố tạo thành mạng chứ không đại diện một phân tử kim loại gồm một nguyên tử như các phân tử nước. Cần phân biệt công thức phân tử, công thức đơn vị và ký hiệu nguyên tố theo cấu trúc thực tế.
Từ thành phần đến phân tử khối
Khi đã đếm đúng nguyên tử trong một phân tử, ta có thể tính phân tử khối tương đối bằng cách cộng các nguyên tử khối tương đối. Giả sử đề cho H = 1, C = 12, O = 16, ta có: H2O: 2 × 1 + 16 = 18; CO2: 12 + 2 × 16 = 44. Các số 18 và 44 ở đây là trị số tương đối, không kèm đơn vị.
Chúng có thể được dùng để suy khối lượng mol gần đúng: M(H2O) ≈ 18 g/mol, M(CO2) ≈ 44 g/mol theo cùng bộ số làm tròn. Với chất có mạng ion như NaCl, phép cộng tương tự cho khối lượng công thức, chứ không chứng minh có phân tử NaCl. Đọc đúng cấu trúc và quy ước là bước quan trọng trước khi làm bài tính.



