Đơn chất là chất được tạo nên từ các nguyên tử của một nguyên tố hóa học. Ví dụ, oxygen O2, ozone O3, đồng Cu và sắt Fe đều là đơn chất vì mỗi chất chỉ chứa một loại nguyên tố. Đơn chất không nhất thiết gồm một nguyên tử riêng lẻ: nó có thể là phân tử gồm nhiều nguyên tử cùng loại hoặc mạng tinh thể chứa rất nhiều nguyên tử.
Một nguyên tố có thể tạo những đơn chất nào
Một nguyên tố được xác định bởi số proton trong hạt nhân nguyên tử; nhưng nguyên tố có thể tạo thành nhiều dạng đơn chất với cấu trúc khác nhau. Oxygen trong điều kiện thường gặp có dạng O2; ozone O3 vẫn chứa duy nhất nguyên tố oxygen nhưng là một chất có cấu trúc và tính chất khác.
Nguyên tố carbon có thể tạo nên các dạng như kim cương và graphite (than chì), đều chỉ gồm carbon nhưng cách liên kết và sắp xếp khác nhau. Vậy “cùng nguyên tố” không đồng nghĩa “cùng một cấu trúc, cùng tính chất”.
Không nhầm nguyên tố hóa học là khái niệm về loại nguyên tử với đơn chất là chất cụ thể. Trong một hợp chất như nước H2O, nguyên tố oxygen vẫn có mặt nhưng nước không phải đơn chất vì còn chứa hydrogen.
Đơn chất kim loại và phi kim
Đơn chất kim loại như Cu, Al, Fe thường tạo mạng tinh thể kim loại và có thể dẫn điện ở trạng thái rắn. Tính dẻo và dẫn điện thay đổi theo từng kim loại, nhiệt độ, cấu trúc và độ tinh khiết; không nên khái quát mọi đơn chất kim loại đều có tính chất hệt nhau.
Đơn chất phi kim rất đa dạng: O2 và N2 là khí phân tử; sulfur thường được mô tả với phân tử S8 ở những dạng thù hình quen thuộc; carbon dạng kim cương là mạng cộng hóa trị, còn graphite có thể dẫn điện dọc các lớp. Chỉ có một nguyên tố không quyết định nó phải là khí, lỏng hay rắn.
Để phân loại, xét thành phần nguyên tố trước, rồi mới xét tính chất kim loại/phi kim. Dù C có thể dẫn điện ở dạng graphite, carbon vẫn là phi kim theo phân loại nguyên tố; không thể dựa chỉ vào khả năng dẫn điện để đổi loại nguyên tố.
O2, O3 và các dạng thù hình của carbon
O2 và O3 là hai dạng gồm các phân tử có số nguyên tử oxygen khác nhau: một phân tử O2 có hai nguyên tử O; một phân tử O3 có ba nguyên tử O. Đây là ví dụ về các dạng thù hình của cùng nguyên tố. Không viết O3 là hợp chất vì chỉ số 3 chỉ số nguyên tử, không phải số nguyên tố.
Tương tự, kim cương và graphite chứa nguyên tố carbon nhưng khác nhau về cách sắp xếp mạng liên kết. Kim cương rất cứng; graphite mềm hơn theo những mặt dễ trượt và có thể dẫn điện. Các mô tả này là tính chất điển hình, không phải phép đo dành cho mọi mẫu carbon ngoài đời.
Lưu ý với than: than củi, than đá hoặc “than” dùng trong sinh hoạt không mặc nhiên là carbon tinh khiết. Chúng thường chứa tro, khoáng, chất hữu cơ hoặc tạp chất khác. Muốn kết luận mẫu là đơn chất C tinh khiết cần có thông tin thành phần, không dựa vào màu đen hay tên gọi thương mại.
Đối chiếu đơn chất với hợp chất và hỗn hợp
Hợp chất khác đơn chất ở chỗ có từ hai nguyên tố hóa học trở lên liên kết trong cùng chất, ví dụ H2O có H và O; CO2 có C và O; NaCl có Na và Cl. Hỗn hợp là nhiều chất cùng có mặt, có thể chứa các đơn chất, hợp chất hoặc cả hai, chẳng hạn không khí gồm N2, O2 và các khí khác.
| Mẫu hoặc công thức | Loại | Lý do |
|---|---|---|
| O3 tinh khiết | Đơn chất | Một nguyên tố O |
| Fe tinh khiết | Đơn chất | Một nguyên tố Fe |
| H2O | Hợp chất | Hai nguyên tố H và O |
| Không khí | Hỗn hợp | Nhiều chất khí |
Một công thức chỉ có một ký hiệu nguyên tố (Cu, O2, S8) thường biểu thị đơn chất; nhưng phải lưu ý tên thương mại của vật liệu chưa chắc có công thức duy nhất. Cùng một nguyên tố tạo nhiều đơn chất không có nghĩa các dạng ấy là những hợp chất.
Bài nhận diện từ công thức và mô tả vật liệu
Bài 1: Nhóm các chất sau theo thành phần nguyên tố: Cu, O2, O3, CO2, H2O. Đáp án: Cu, O2, O3 là đơn chất; CO2, H2O là hợp chất. Kiểm lại: ba công thức đầu chỉ có một ký hiệu nguyên tố; hai công thức cuối có hai nguyên tố.
Bài 2: Bạn được mô tả “một cục than củi màu đen”. Có thể kết luận đây là đơn chất carbon tinh khiết không? Không. Chưa có dữ kiện loại bỏ tro và những thành phần khác. Nếu đề nói “mẫu graphite chỉ gồm C” thì mới xếp mẫu đó là một đơn chất ở mức bài học.
Bài 3: Một chai chứa khí O2 lẫn một ít N2. Đây có còn là đơn chất tinh khiết không? Không: nó là hỗn hợp của hai đơn chất. Câu trả lời phân biệt bản chất mỗi cấu tử với thành phần cả mẫu.



