Bảng hoá trị giúp tra nhanh những hoá trị thường gặp của nguyên tố và nhóm nguyên tử khi lập công thức hợp chất ở mức phổ thông. Hoá trị thể hiện khả năng liên kết theo quy ước học tập; một số nguyên tố có nhiều hoá trị nên phải gắn giá trị với hợp chất cụ thể, không học một con số rồi dùng cho mọi trường hợp.
Bảng hoá trị nguyên tố thường gặp
| Nguyên tố | Ký hiệu | Hoá trị thường gặp | Ví dụ minh hoạ |
|---|---|---|---|
| Hydrogen | H | I | H2O, HCl |
| Oxygen | O | II (đa số hợp chất thông thường) | MgO, H2O |
| Natri, kali, bạc | Na, K, Ag | I | NaCl, K2O, AgCl |
| Magnesium, calcium, barium, zinc | Mg, Ca, Ba, Zn | II | MgCl2, CaO, BaCl2, ZnO |
| Aluminium | Al | III | Al2O3 |
| Sắt | Fe | II hoặc III | FeO, Fe2O3 |
| Đồng | Cu | I hoặc II | Cu2O, CuO |
| Carbon | C | IV trong CO2, CH4; một số hợp chất khác có cách liên kết khác | CO2, CH4 |
| Nitrogen | N | III trong NH3 | NH3: N tạo ba liên kết với H; không lấy mọi số oxi hoá của N làm hoá trị. |
| Phosphorus | P | III trong PH3; V trong mô hình phân tử PCl5 | PH3, PCl5; phải xét hợp chất và mô hình liên kết cụ thể. |
| Sulfur | S | II trong H2S; IV theo quy tắc phổ thông trong SO2; VI trong SF6 | H2S, SO2, SF6; không dùng một giá trị cho mọi hợp chất. |
| Chlorine | Cl | I trong HCl và chloride thông dụng | HCl, NaCl; các hợp chất chứa oxygen cần xét riêng, không sao chép dãy số oxi hoá thành hoá trị. |
Bảng ghi giá trị phổ biến dùng để lập công thức, không phải danh sách đầy đủ mọi kiểu liên kết hoặc số oxi hoá. Những trường hợp như peroxide, hợp chất kim loại chuyển tiếp và liên kết cộng hoá trị phức tạp có thể vượt ra ngoài quy tắc chéo hoá trị đơn giản.
Bảng hoá trị nhóm nguyên tử
| Nhóm nguyên tử | Ký hiệu | Hoá trị thường dùng | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Hydroxide | OH | I | Ca(OH)2 |
| Nitrate | NO3 | I | Ca(NO3)2 |
| Nitrite | NO2 | I | NaNO2 |
| Sulfate | SO4 | II | Al2(SO4)3 |
| Carbonate | CO3 | II | CaCO3 |
| Phosphate | PO4 | III | Ca3(PO4)2 |
| Ammonium | NH4 | I | NH4Cl |
| Hydrogencarbonate | HCO3 | I | NaHCO3 |
| Hypochlorite | ClO | I | NaClO |
| Sulfite | SO3 | II | Na2SO3 |
| Hydrogen phosphate | HPO4 | II | Na2HPO4 |
| Acetate | CH3COO | I | CH3COONa |
Trong các muối ion thông dụng, hoá trị theo bảng của nhóm đa nguyên tử bằng độ lớn của điện tích ion: SO42− có hoá trị II, dù nguyên tử S bên trong không “có hoá trị II” chỉ vì cả nhóm mang điện −2. Không lấy hoá trị của một nguyên tử để thay hoá trị của toàn nhóm.
Chọn hoá trị khi nguyên tố có nhiều giá trị
Với FeO, oxygen thường hoá trị II và tỷ lệ Fe:O là 1:1, nên Fe có hoá trị II trong công thức đó. Với Fe2O3, hai Fe liên kết với ba O hoá trị II; tổng là 6 đơn vị hoá trị, nên mỗi Fe là III theo quy tắc phổ thông. Hai oxide là hai chất khác nhau.
Tương tự, Cu2O cho Cu(I) và CuO cho Cu(II). Muốn xác định hoá trị từ một công thức, phải biết trước giá trị của thành phần đối ứng và xem quy tắc đang áp dụng có phù hợp hay không.
Dùng bảng để lập và kiểm công thức
Với hợp chất kiểu AxBy trong bài cơ bản, A có hoá trị a và B có hoá trị b, quy tắc thường viết x × a = y × b. Chọn cặp số nguyên nhỏ nhất và kiểm lại tổng hoá trị.
Ví dụ 1 – calcium hydroxide
Ca có hoá trị II, nhóm OH có hoá trị I. Một Ca cần hai nhóm OH để cân bằng, nên được Ca(OH)2. Kiểm: 1 × II = 2 × I. Dùng ngoặc vì có hai nhóm OH; CaOH2 không thể hiện đúng cấu tạo nhóm.
Ví dụ 2 – aluminium sulfate
Al hoá trị III, nhóm SO4 hoá trị II. Bội chung nhỏ nhất là 6, nên cần hai Al và ba nhóm sulfate: Al2(SO4)3. Kiểm: 2 × III = 3 × II = VI. Đây là ví dụ điển hình cho cách lập công thức hoá học có nhóm nguyên tử.
Ví dụ 3 – calcium phosphate
Ca hoá trị II, nhóm PO4 hoá trị III. Cần 3 Ca và 2 nhóm phosphate: Ca3(PO4)2. Kiểm: 3 × II = 2 × III.
Phân biệt hoá trị, điện tích và số oxi hoá
| Khái niệm | Dùng để làm gì? | Ví dụ |
|---|---|---|
| Hoá trị (quy tắc phổ thông) | Biểu thị khả năng liên kết khi lập công thức đơn giản | Ca(II), OH(I) |
| Điện tích ion | Cho biết điện tích thực của ion | Ca2+, SO42− |
| Số oxi hoá | Quy ước phân bổ electron liên kết để theo dõi oxi hoá–khử | O thường −II trong H2O, H thường +I |
Hoá trị thường ghi bằng số La Mã không mang dấu; điện tích ion có dấu +/−; số oxi hoá là đại lượng có thể âm, dương hoặc 0. Ba khái niệm không được sử dụng thay thế nhau trong mọi bài toán.
Bài tập vận dụng và lỗi dễ mắc
- Lập công thức từ Mg(II) và Cl(I): MgCl2. Kiểm 1 × II = 2 × I.
- Lập công thức từ Al(III) và O(II): Al2O3. Kiểm 2 × III = 3 × II.
- Tìm hoá trị Cu trong CuO: O(II), tỉ lệ 1:1 nên Cu(II), không thể mặc định Cu(I).
- Nhận lỗi: AlSO4 sai với cặp Al3+ và SO42− vì tổng điện tích khác 0; đúng là Al2(SO4)3.
Mẹo học hiệu quả: thuộc các nhóm OH, NO3, SO4, CO3, PO4 cùng hoá trị trước; sau đó luyện công thức có ngoặc và nguyên tố nhiều hoá trị. Không cần học thuộc bảng nguyên tố theo thứ tự để giải loại bài này.



