Bỏ qua điều hướng

Bảng hoá trị các nguyên tố thường gặp

Minh hoạ Bảng hoá trị các nguyên tố thường gặp

Bảng hoá trị giúp tra nhanh những hoá trị thường gặp của nguyên tố và nhóm nguyên tử khi lập công thức hợp chất ở mức phổ thông. Hoá trị thể hiện khả năng liên kết theo quy ước học tập; một số nguyên tố có nhiều hoá trị nên phải gắn giá trị với hợp chất cụ thể, không học một con số rồi dùng cho mọi trường hợp.

Bảng hoá trị nguyên tố thường gặp

Nguyên tố Ký hiệu Hoá trị thường gặp Ví dụ minh hoạ
Hydrogen H I H2O, HCl
Oxygen O II (đa số hợp chất thông thường) MgO, H2O
Natri, kali, bạc Na, K, Ag I NaCl, K2O, AgCl
Magnesium, calcium, barium, zinc Mg, Ca, Ba, Zn II MgCl2, CaO, BaCl2, ZnO
Aluminium Al III Al2O3
Sắt Fe II hoặc III FeO, Fe2O3
Đồng Cu I hoặc II Cu2O, CuO
Carbon C IV trong CO2, CH4; một số hợp chất khác có cách liên kết khác CO2, CH4
Nitrogen N III trong NH3 NH3: N tạo ba liên kết với H; không lấy mọi số oxi hoá của N làm hoá trị.
Phosphorus P III trong PH3; V trong mô hình phân tử PCl5 PH3, PCl5; phải xét hợp chất và mô hình liên kết cụ thể.
Sulfur S II trong H2S; IV theo quy tắc phổ thông trong SO2; VI trong SF6 H2S, SO2, SF6; không dùng một giá trị cho mọi hợp chất.
Chlorine Cl I trong HCl và chloride thông dụng HCl, NaCl; các hợp chất chứa oxygen cần xét riêng, không sao chép dãy số oxi hoá thành hoá trị.

Bảng ghi giá trị phổ biến dùng để lập công thức, không phải danh sách đầy đủ mọi kiểu liên kết hoặc số oxi hoá. Những trường hợp như peroxide, hợp chất kim loại chuyển tiếp và liên kết cộng hoá trị phức tạp có thể vượt ra ngoài quy tắc chéo hoá trị đơn giản.

Bảng hoá trị nhóm nguyên tử

Nhóm nguyên tử Ký hiệu Hoá trị thường dùng Ví dụ
Hydroxide OH I Ca(OH)2
Nitrate NO3 I Ca(NO3)2
Nitrite NO2 I NaNO2
Sulfate SO4 II Al2(SO4)3
Carbonate CO3 II CaCO3
Phosphate PO4 III Ca3(PO4)2
Ammonium NH4 I NH4Cl
Hydrogencarbonate HCO3 I NaHCO3
Hypochlorite ClO I NaClO
Sulfite SO3 II Na2SO3
Hydrogen phosphate HPO4 II Na2HPO4
Acetate CH3COO I CH3COONa

Trong các muối ion thông dụng, hoá trị theo bảng của nhóm đa nguyên tử bằng độ lớn của điện tích ion: SO42− có hoá trị II, dù nguyên tử S bên trong không “có hoá trị II” chỉ vì cả nhóm mang điện −2. Không lấy hoá trị của một nguyên tử để thay hoá trị của toàn nhóm.

Chọn hoá trị khi nguyên tố có nhiều giá trị

Với FeO, oxygen thường hoá trị II và tỷ lệ Fe:O là 1:1, nên Fe có hoá trị II trong công thức đó. Với Fe2O3, hai Fe liên kết với ba O hoá trị II; tổng là 6 đơn vị hoá trị, nên mỗi Fe là III theo quy tắc phổ thông. Hai oxide là hai chất khác nhau.

Tương tự, Cu2O cho Cu(I) và CuO cho Cu(II). Muốn xác định hoá trị từ một công thức, phải biết trước giá trị của thành phần đối ứng và xem quy tắc đang áp dụng có phù hợp hay không.

Dùng bảng để lập và kiểm công thức

Với hợp chất kiểu AxBy trong bài cơ bản, A có hoá trị a và B có hoá trị b, quy tắc thường viết x × a = y × b. Chọn cặp số nguyên nhỏ nhất và kiểm lại tổng hoá trị.

Ví dụ 1 – calcium hydroxide

Ca có hoá trị II, nhóm OH có hoá trị I. Một Ca cần hai nhóm OH để cân bằng, nên được Ca(OH)2. Kiểm: 1 × II = 2 × I. Dùng ngoặc vì có hai nhóm OH; CaOH2 không thể hiện đúng cấu tạo nhóm.

Ví dụ 2 – aluminium sulfate

Al hoá trị III, nhóm SO4 hoá trị II. Bội chung nhỏ nhất là 6, nên cần hai Al và ba nhóm sulfate: Al2(SO4)3. Kiểm: 2 × III = 3 × II = VI. Đây là ví dụ điển hình cho cách lập công thức hoá học có nhóm nguyên tử.

Ví dụ 3 – calcium phosphate

Ca hoá trị II, nhóm PO4 hoá trị III. Cần 3 Ca và 2 nhóm phosphate: Ca3(PO4)2. Kiểm: 3 × II = 2 × III.

Phân biệt hoá trị, điện tích và số oxi hoá

Khái niệm Dùng để làm gì? Ví dụ
Hoá trị (quy tắc phổ thông) Biểu thị khả năng liên kết khi lập công thức đơn giản Ca(II), OH(I)
Điện tích ion Cho biết điện tích thực của ion Ca2+, SO42−
Số oxi hoá Quy ước phân bổ electron liên kết để theo dõi oxi hoá–khử O thường −II trong H2O, H thường +I

Hoá trị thường ghi bằng số La Mã không mang dấu; điện tích ion có dấu +/−; số oxi hoá là đại lượng có thể âm, dương hoặc 0. Ba khái niệm không được sử dụng thay thế nhau trong mọi bài toán.

Bài tập vận dụng và lỗi dễ mắc

  1. Lập công thức từ Mg(II) và Cl(I): MgCl2. Kiểm 1 × II = 2 × I.
  2. Lập công thức từ Al(III) và O(II): Al2O3. Kiểm 2 × III = 3 × II.
  3. Tìm hoá trị Cu trong CuO: O(II), tỉ lệ 1:1 nên Cu(II), không thể mặc định Cu(I).
  4. Nhận lỗi: AlSO4 sai với cặp Al3+ và SO42− vì tổng điện tích khác 0; đúng là Al2(SO4)3.

Mẹo học hiệu quả: thuộc các nhóm OH, NO3, SO4, CO3, PO4 cùng hoá trị trước; sau đó luyện công thức có ngoặc và nguyên tố nhiều hoá trị. Không cần học thuộc bảng nguyên tố theo thứ tự để giải loại bài này.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

418 bài viết đã xuất bản