Bộ bài tập bảng tuần hoàn dưới đây giúp bạn tự luyện từ đọc ô nguyên tố đến xác định nhóm, chu kỳ, xu hướng tính chất và lập công thức ion. Hãy làm các bài 1–10 trước khi xem lời giải ở phần cuối; mọi dữ kiện số hiệu và số khối cần thiết đều được cho trong đề hoặc có thể tra từ bảng tuần hoàn.
Những dữ kiện cần đọc trước khi làm bài
Trong bài toán nguyên tử và ion, ký hiệu Z là số hiệu nguyên tử (số proton), A là số khối của một đồng vị (proton + neutron). Với nguyên tử trung hòa, số electron e = Z; với ion dương e giảm, với ion âm e tăng. Không dùng nguyên tử khối trung bình thập phân in trong ô để thay cho A.
Trên bảng tuần hoàn, hàng ngang là chu kỳ, cột dọc là nhóm. Trong các bài nhóm chính, cấu hình electron lớp ngoài giúp xác định nhóm; không suy theo số thứ tự nhóm một cách máy móc cho nguyên tố chuyển tiếp.
| Nguyên tố | Z | Nhóm | Chu kỳ |
|---|---|---|---|
| Na | 11 | 1 | 3 |
| Mg | 12 | 2 | 3 |
| Al | 13 | 13 | 3 |
| Cl | 17 | 17 | 3 |
| K | 19 | 1 | 4 |
Bài đọc ô và tính số hạt
Bài 1. Đồng vị 56Fe có Z = 26. Tính số proton, neutron, electron của một nguyên tử Fe-56 trung hòa. Giải thích vì sao không dùng 55,845 trong bảng tuần hoàn làm số khối.
Bài 2. Đồng vị 23Na có Z = 11. Ion Na+ có bao nhiêu proton, neutron và electron? Nêu sự khác nhau giữa ion và nguyên tử Na trung hòa.
Bài 3. Đồng vị 27Al có Z = 13. Tính số electron của Al3+ và số neutron trong hạt nhân. Một bạn nói Al3+ có 10 proton. Bạn đó đúng hay sai?
Nếu chưa chắc số hiệu khác số khối thế nào, xem lại cách đọc một ô nguyên tố trước khi tiếp tục.
Bài tìm nhóm, chu kỳ từ cấu hình
Bài 4. Nguyên tử X có Z = 11, cấu hình electron trạng thái cơ bản 1s22s22p63s1. X là nguyên tố nào? Thuộc nhóm và chu kỳ nào?
Bài 5. Nguyên tử Y có Z = 17, cấu hình electron 1s22s22p63s23p5. Hãy xác định tên nguyên tố, nhóm, chu kỳ và số electron lớp ngoài cùng.
Bài 6. Nguyên tử Mg có Z = 12, cấu hình 1s22s22p63s2. So sánh nhóm và chu kỳ của Mg với Na (Z = 11). Vì sao không lấy “nhóm 2” để kết luận Mg ở chu kỳ 2?
Để giải bài 4–6, hãy tách số lớp electron có mặt khỏi số electron lớp ngoài; cách xác định electron hóa trị ở nguyên tố nhóm chính sẽ giúp kiểm lại lập luận.
Bài so sánh bán kính và tính kim loại
Bài 7. Na và Mg là hai nguyên tố cùng chu kỳ 3. Theo xu hướng chung của bán kính nguyên tử khi đi từ trái sang phải trong một chu kỳ, nguyên tử nào có bán kính lớn hơn? Giải thích ngắn gọn.
Bài 8. Na (nhóm 1, chu kỳ 3) và K (nhóm 1, chu kỳ 4): nguyên tử nào có bán kính lớn hơn và nguyên tố nào thể hiện tính kim loại mạnh hơn theo xu hướng nhóm 1? Vì sao?
Ở bài so sánh, phải nói rõ đối tượng là nguyên tử trung hòa, không trộn lẫn bán kính nguyên tử với bán kính ion hoặc coi xu hướng là quy tắc tuyệt đối cho mọi nguyên tố và mọi cách đo.
Bài kết hợp ion với công thức hợp chất
Bài 9. Magie thường tạo Mg2+, chlorine thường tạo Cl−. Hãy viết công thức hợp chất ion trung hòa điện tích tạo từ hai ion này và cho biết tỉ lệ số ion.
Bài 10. Natri thường tạo Na+ và oxygen thường tạo O2−. Viết công thức đơn vị của oxide natri. Giải thích vì sao NaO không phải công thức đúng cho tổ hợp hai ion đã cho.
Gợi ý: đặt số ion sao cho tổng điện tích bằng 0. Chỉ số dưới trong công thức thể hiện tỉ lệ đơn giản nhất, không phải số electron của từng nguyên tử.
Lời giải phân tích vì sao phương án sai
- Bài 1: p = Z = 26; N = A − Z = 56 − 26 = 30; nguyên tử trung hòa có e = 26. Kiểm ngược 26 + 30 = 56. Giá trị 55,845 trong ô Fe là nguyên tử khối tương đối chuẩn, không phải số khối nguyên.
- Bài 2: p = 11; N = 23 − 11 = 12; Na+ có e = 11 − 1 = 10. Đáp án “11 electron” là của Na trung hòa, không phải Na+.
- Bài 3: e(Al3+) = 13 − 3 = 10; N = 27 − 13 = 14. Phát biểu “10 proton” là sai: sự hình thành ion không làm đổi số proton 13 của hạt nhân.
- Bài 4: X là Na. Lớp có số lượng tử chính cao nhất là n = 3 nên thuộc chu kỳ 3; lớp ngoài 3s1 nên thuộc nhóm 1. Tổng electron 2 + 2 + 6 + 1 = 11, khớp Z.
- Bài 5: Y là Cl, nhóm 17, chu kỳ 3. Lớp ngoài có 3s23p5, tổng 7 electron. Đếm 17 electron toàn nguyên tử rồi kết luận “17 electron hóa trị” là sai.
- Bài 6: Mg và Na cùng chu kỳ 3 vì đều có electron ở lớp n = 3. Mg thuộc nhóm 2, Na thuộc nhóm 1. Số nhóm không phải số chu kỳ; chu kỳ được xác định từ lớp electron được chiếm cao nhất trong các ví dụ này.
- Bài 7: Theo xu hướng chung cùng chu kỳ 3, bán kính nguyên tử Na lớn hơn Mg. Lực hút hạt nhân hiệu dụng lên electron ngoài nhìn chung tăng từ Na sang Mg. Không dùng kích thước Mg2+ để so với Na trung hòa.
- Bài 8: K có bán kính nguyên tử lớn hơn Na vì nằm dưới Na một chu kỳ, có lớp electron ngoài ở mức n cao hơn. Trong nhóm kim loại kiềm, tính kim loại nhìn chung tăng xuống nhóm; vì vậy K mạnh hơn Na theo xu hướng này. Cần phân biệt với tốc độ phản ứng trong điều kiện thí nghiệm khác nhau.
- Bài 9: Công thức MgCl2; tỉ lệ Mg2+ : Cl− là 1 : 2. Kiểm tổng điện tích: (+2) + 2×(−1) = 0. Viết MgCl cho điện tích tổng +1 nên sai.
- Bài 10: Công thức Na2O; tỉ lệ Na+ : O2− là 2 : 1. Kiểm tổng điện tích: 2×(+1) + (−2) = 0. NaO có tổng −1 nên không trung hòa cho bộ ion đang xét.
Kiểm tổng hợp: Nếu kết quả cho một ion dương có nhiều electron hơn nguyên tử trung hòa cùng Z, hoặc công thức ion có tổng điện tích khác 0, hãy rà lại dấu điện tích trước khi nộp bài. Nếu bạn làm sai một nhóm bài, nên luyện lại đúng khái niệm đó thay vì chỉ học thuộc đáp số.
Tài liệu tham khảo
- OpenStax Chemistry 2e, mục 2.3 (Z, A và các hạt trong nguyên tử/ion).
- OpenStax Chemistry 2e, mục 2.5 (nhóm và chu kỳ).
- OpenStax Chemistry 2e, mục 6.5 (xu hướng bán kính và tính chất tuần hoàn).
- CIAAW — Standard Atomic Weights (phân biệt nguyên tử khối chuẩn với số khối).



