Bỏ qua điều hướng

Chu kỳ trong bảng tuần hoàn là gì?

Minh hoạ Chu kỳ trong bảng tuần hoàn là gì?

Chu kỳ trong bảng tuần hoàn là hàng ngang gồm các nguyên tố được sắp theo số hiệu nguyên tử tăng dần. Bảng tuần hoàn hiện đại có 7 chu kỳ. Với nguyên tử trung hòa ở trạng thái cơ bản, số thứ tự chu kỳ tương ứng với số lượng lớp electron có electron, hay giá trị số lượng tử chính n lớn nhất xuất hiện trong cấu hình electron.

Nhận biết bảy chu kỳ trên bảng

Mỗi hàng ngang là một chu kỳ, được đánh số từ 1 đến 7, tính từ trên xuống. Chu kỳ 1 có H và He; chu kỳ 2 bắt đầu ở Li; chu kỳ 3 bắt đầu ở Na. Trong khi chu kỳ là hàng ngang, cột nhóm là cách xác định vị trí theo chiều dọc.

Chu kỳ Số nguyên tố Nguyên tố đầu Nguyên tố cuối
1 2 H He
2 8 Li Ne
3 8 Na Ar
4 18 K Kr
5 18 Rb Xe
6 32 Cs Rn
7 32 Fr Og

Số nguyên tố tăng từ 2 lên 8, 18 rồi 32 do mỗi chu kỳ liên quan đến việc điền electron vào những phân lớp khác nhau. Bảng có thể tách một phần chu kỳ 6 và 7 xuống hai dãy dưới cùng để tiết kiệm diện tích; điều này không làm xuất hiện chu kỳ thứ 8 hay 9.

Vì sao một chu kỳ bắt đầu và kết thúc

Ở chu kỳ 2, electron lần lượt được điền vào các phân lớp 2s rồi 2p khi đi từ Li đến Ne. Chu kỳ 3 tương ứng với các phân lớp 3s và 3p trong cách mô tả cấu hình cơ bản của các nguyên tố từ Na đến Ar. Khi phần cấu hình ngoài cùng đạt kiểu lớp vỏ bền của khí hiếm, hàng tiếp theo bắt đầu với một lớp electron có số n lớn hơn.

Ví dụ: Li có cấu hình 1s2 2s1; Ne có 1s2 2s2 2p6. Hai nguyên tố đều ở chu kỳ 2 vì giá trị n lớn nhất là 2, nhưng tính chất hóa học khác xa nhau. Không nên hiểu rằng mọi nguyên tố ở cùng chu kỳ đều có tính chất giống nhau.

Ở các chu kỳ dài, việc điền electron có thể diễn ra ở phân lớp thuộc lớp trong, chẳng hạn 3d hoặc 4f. Do vậy không thể lấy số thứ tự phân lớp vừa được điền để suy ra số chu kỳ.

Xác định chu kỳ từ cấu hình electron

Để tìm chu kỳ, hãy xét cấu hình electron của nguyên tử trung hòa ở trạng thái cơ bản, tìm số n lớn nhất trong các phân lớp đang có electron rồi đối chiếu với hàng của bảng tuần hoàn. Nếu cần ôn lại phân bố electron thành lớp và phân lớp, xem bài lớp electron.

Nguyên tử Cấu hình electron n lớn nhất Chu kỳ
O (Z = 8) 1s2 2s2 2p4 2 2
Na (Z = 11) [Ne] 3s1 3 3
Ca (Z = 20) [Ar] 4s2 4 4
Fe (Z = 26) [Ar] 3d6 4s2 4 4

Ví dụ với Na: nguyên tử Na có 11 electron. Viết cấu hình 1s2 2s2 2p6 3s1; số lớp lớn nhất có electron là 3. Kết luận: Na thuộc chu kỳ 3. Kiểm ngược trên bảng: Na nằm ở hàng bắt đầu từ Na và kết thúc ở Ar.

Chu kỳ 4 và phân lớp 3d dễ gây nhầm

Trong cấu hình của Fe: [Ar] 3d6 4s2, phân lớp 3d có số 3 nhưng phân lớp 4s vẫn có electron. Vì thế, Fe thuộc chu kỳ 4, không phải chu kỳ 3. Tương tự, Cu thuộc chu kỳ 4 dù cấu hình cơ bản là [Ar] 3d10 4s1.

Nguyên nhân của sự nhầm lẫn là thứ tự phân lớp được điền electron không đồng nhất với số lớp electron cao nhất đang có electron. Với các nguyên tố khối d, cần quan sát toàn bộ cấu hình, không nhìn mỗi phân lớp d.

Một lưu ý khác: khi Fe tạo ion Fe2+, electron 4s được lấy đi trước; nhưng chu kỳ của nguyên tố sắt vẫn là 4. Chu kỳ là thuộc tính vị trí nguyên tố trong bảng, không được xác định lại từ cấu hình của ion.

Lanthanide và actinide vẫn thuộc chu kỳ 6, 7

Trên nhiều bảng tuần hoàn, hai dãy nguyên tố được trình bày rời phía dưới để bảng không quá rộng. Dãy lanthanoid thuộc chu kỳ 6, còn dãy actinoid thuộc chu kỳ 7. Chúng là phần của các chu kỳ dài, liên quan tới sự điền electron vào phân lớp 4f và 5f.

Ví dụ, Ce có electron ở lớp ngoài 6s trong cấu hình cơ bản và thuộc chu kỳ 6; U có electron ở lớp ngoài 7s và thuộc chu kỳ 7. Việc nhìn thấy các ô đặt thành hai hàng phụ không có nghĩa xuất hiện thêm hai chu kỳ mới.

Ghi nhớ: xác định chu kỳ bằng n lớn nhất của nguyên tử trung hòa ở trạng thái cơ bản; phân biệt rõ hàng chu kỳ với cột nhóm; đối với nguyên tố khối d, f, không đồng nhất số của phân lớp đang điền với số chu kỳ.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

313 bài viết đã xuất bản