Bỏ qua điều hướng

Năng lượng ion hoá là gì?

Minh hoạ Năng lượng ion hoá là gì?

Năng lượng ion hóa là năng lượng cần cung cấp để tách electron khỏi một nguyên tử hoặc ion ở trạng thái khí. Năng lượng ion hóa thứ nhất thường được dùng để so sánh mức độ khó nhường electron của nguyên tử; các lần ion hóa tiếp theo giúp suy luận cấu hình electron.

Viết quá trình ion hoá thứ nhất đúng trạng thái

Với nguyên tử trung hòa X ở trạng thái khí và trạng thái cơ bản, quá trình ion hóa thứ nhất được biểu diễn:

X(g) + năng lượng → X+(g) + e−

Ví dụ: Na(g) + năng lượng → Na+(g) + e−. Phía trước và sau có cùng một hạt nhân Na; điện tích được bảo toàn: 0 ở bên trái, (+1) + (−1) = 0 ở bên phải. Quá trình đòi hỏi năng lượng nên năng lượng ion hóa lấy giá trị dương; thường ghi bằng kJ/mol cho một mol nguyên tử hay ion bị ion hóa.

Cần ghi rõ (g): tách electron khỏi một nguyên tử riêng lẻ ở thể khí không phải cùng quá trình với việc cho kim loại rắn phản ứng trong nước. Khái niệm này cũng khác độ âm điện, vốn nói về hút electron trong một liên kết.

Các yếu tố làm electron khó bị tách

Electron chịu lực hút từ hạt nhân mang điện dương và lực đẩy từ các electron khác. Hạt nhân hút mạnh hơn thường làm việc tách electron khó hơn; nhưng hiệu quả thực tế còn phụ thuộc khoảng cách, sự che chắn của các lớp electron phía trong và electron đang thuộc phân lớp nào.

Thông thường, bán kính nguyên tử lớn hơn đi kèm electron ngoài cùng ở xa hạt nhân hơn, góp phần làm năng lượng ion hóa thứ nhất giảm. Đây là mối liên hệ xu hướng, không phải công thức chỉ dựa vào bán kính để tính chính xác năng lượng ion hóa.

Xu hướng chung và ngoại lệ Mg–Al, N–O

Với nhiều nguyên tố nhóm chính, năng lượng ion hóa thứ nhất tăng từ trái sang phải trong một chu kỳ và giảm từ trên xuống dưới trong một nhóm. Nhưng cấu hình phân lớp electron tạo ra các ngoại lệ có thể giải thích được:

  • Mg và Al: Mg có lớp ngoài 3s2, còn electron bị tách đầu tiên của Al thuộc 3p1, phân lớp có năng lượng cao hơn. Vì thế năng lượng ion hóa thứ nhất của Al nhỏ hơn Mg, trái cách đoán chỉ dựa vào Z.
  • N và O: N có cấu hình 2p3 (ba orbital p mỗi orbital một electron), còn O có 2p4 với một orbital p chứa cặp electron. Tách một electron từ O giảm tương tác đẩy trong cặp đó, nên năng lượng ion hóa thứ nhất của O nhỏ hơn N.

Hai ngoại lệ không làm quy luật chung mất giá trị; chúng cho thấy phải xét cấu hình electron khi cần giải thích chi tiết.

Bước nhảy giữa các năng lượng ion hoá liên tiếp

Sau ion hóa lần thứ nhất, ion X+ có thể mất tiếp electron: X+(g) + năng lượng → X2+(g) + e−. Năng lượng tương ứng là IE2; lần tiếp theo là IE3, v.v. Với cùng một nguyên tố, thông thường IE1 < IE2 < IE3 vì electron càng lúc càng khó lấy ra khỏi ion ngày càng dương.

Khi chuyển từ việc tách electron hóa trị sang tách electron lớp lõi, mức năng lượng cần tăng đột biến. Bước nhảy lớn này là manh mối để nhận diện số electron hóa trị, đặc biệt với nguyên tố nhóm chính.

Suy luận electron hoá trị từ một bộ số liệu

Ví dụ có dữ liệu: Bảng OpenStax cho các năng lượng ion hóa liên tiếp của calcium (Ca) ở trạng thái khí, đơn vị kJ/mol:

Đại lượng IE1 IE2 IE3 IE4
Ca (kJ/mol) 589,8 1145,4 4912,4 6490,6

Bước 1: quan sát IE1 → IE2: tăng từ 589,8 lên 1145,4 kJ/mol. Bước 2: quan sát IE2 → IE3: tăng từ 1145,4 lên 4912,4 kJ/mol, tức khoảng 4,29 lần. Đây là bước nhảy nổi bật nhất trong bốn giá trị đã cho. Bước 3: suy ra sau khi mất 2 electron, Ca2+ có cấu hình lõi bền hơn; lấy electron thứ ba phải phá vỡ cấu hình đó.

Kiểm tra: Ca có cấu hình [Ar]4s2, đúng là nguyên tố nhóm 2 với hai electron hóa trị theo cách đếm dành cho nhóm chính. Không nên áp dụng máy móc kết luận “bước nhảy = số electron hóa trị” cho mọi kim loại chuyển tiếp.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

313 bài viết đã xuất bản