Ái lực electron (electron affinity) liên quan tới biến thiên năng lượng khi một nguyên tử trung hòa ở trạng thái khí nhận thêm electron, tạo thành ion âm. Khó nhất khi đọc khái niệm này không phải là phương trình mà là quy ước dấu: có bảng ghi năng lượng giải phóng là số dương, có tài liệu ghi biến thiên năng lượng của quá trình là số âm.
Quá trình nhận electron ở nguyên tử khí
Với nguyên tử X trung hòa ở thể khí, quá trình nhận electron lần thứ nhất được viết:
X(g) + e− → X−(g).
Ví dụ với chlorine: Cl(g) + e− → Cl−(g). Điện tích được bảo toàn: vế trái 0 + (−1) = −1, vế phải −1. Đây là quá trình của nguyên tử chlorine đơn lẻ ở trạng thái khí, không đồng nhất với quá trình hòa tan khí Cl2 hay phản ứng nhận electron trong dung dịch.
Với nhiều nguyên tố như chlorine, quá trình nhận electron thứ nhất giải phóng năng lượng. Tuy nhiên, không phải mọi nguyên tử đều có xu hướng nhận một electron thuận lợi như nhau; việc thêm electron vào một số nguyên tử có thể cần cung cấp năng lượng.
Hai quy ước dấu cần kiểm tra trước khi đọc bảng
Muốn so sánh giá trị, phải đọc tiêu đề cột và định nghĩa đi kèm. Hai cách ghi dưới đây mô tả cùng một quá trình vật lý theo hai quy ước khác nhau.
Bảng dùng năng lượng giải phóng dương
Royal Society of Chemistry trình bày electron affinity là năng lượng giải phóng khi nguyên tử nhận electron. Với chlorine, bảng RSC ghi xấp xỉ +348,6 kJ/mol theo cách biểu thị lượng nhiệt/ năng lượng tỏa ra là số dương. Giá trị càng lớn trong quy ước này thì lượng năng lượng giải phóng càng nhiều.
Bảng dùng biến thiên năng lượng của quá trình
OpenStax thể hiện độ biến thiên năng lượng (EA hoặc ΔE) khi electron được thêm vào nguyên tử khí. Với chlorine, giá trị làm tròn là khoảng −348 kJ/mol; dấu âm cho biết quá trình tỏa năng lượng. Một quá trình phải cung cấp năng lượng sẽ có ΔE dương.
| Cách đọc bảng | Giá trị cho Cl (gần đúng) | Cách diễn giải |
|---|---|---|
| Năng lượng giải phóng, lấy dương (RSC) | +348,6 kJ/mol | Giải phóng xấp xỉ 348,6 kJ khi 1 mol Cl(g) nhận 1 mol e− |
| Biến thiên năng lượng của quá trình (OpenStax) | −348 kJ/mol | ΔE âm: quá trình tỏa năng lượng |
Ví dụ đọc dữ liệu: một đề cho ΔE = −322 kJ/mol theo quy ước biến thiên năng lượng. Kết luận đúng là quá trình tỏa 322 kJ/mol, không phải “không nhận electron được vì số âm”. Kiểm ngược bằng quy ước năng lượng giải phóng: cùng độ lớn sẽ được viết +322 kJ/mol. Giá trị −322 kJ/mol cũng là số gần đúng OpenStax nêu cho F theo quy ước ΔE.
Vì sao F và Cl không theo một suy đoán đơn giản
Fluorine có độ âm điện rất cao, nhưng không vì thế mà đương nhiên giải phóng nhiều năng lượng nhất khi nhận electron. Dữ liệu biến thiên năng lượng do OpenStax trình bày cho Cl khoảng −348 kJ/mol và F khoảng −322 kJ/mol: nhận một electron vào nguyên tử Cl giải phóng nhiều năng lượng hơn.
Electron thêm vào F đi vào lớp n = 2 rất nhỏ, nơi lực đẩy với các electron có sẵn đáng kể; còn ở Cl, electron vào lớp n = 3 rộng hơn, nên tương tác đẩy có thể bớt mạnh. Đây là một ngoại lệ quan trọng so với suy đoán chỉ dựa trên vị trí nguyên tố trong nhóm.
Lần nhận electron thứ nhất khác lần thứ hai
Nhận electron lần thứ nhất: X(g) + e− → X−(g). Nhận lần thứ hai: X−(g) + e− → X2−(g). Ở lần thứ hai, electron mới bị đẩy bởi ion vốn đã mang điện âm; quá trình nhận thêm electron của ion khí thường cần cung cấp năng lượng.
Ví dụ, ion O2− có thể bền trong mạng tinh thể ion nhờ tổng năng lượng tạo mạng, nhưng điều đó không có nghĩa tạo O2−(g) bằng cách thêm electron thứ hai vào O−(g) là quá trình tự tỏa năng lượng. Cần phân biệt năng lượng của ion khí riêng lẻ với cân bằng năng lượng của cả hợp chất.
So sánh với độ âm điện và năng lượng ion hoá
Ba đại lượng đều có liên hệ với cấu hình electron, nhưng hỏi ba vấn đề khác nhau:
| Khái niệm | Đối tượng được xét | Điều được mô tả |
|---|---|---|
| Ái lực electron | Nguyên tử trung hòa khí nhận electron | Biến thiên năng lượng hoặc năng lượng giải phóng |
| Độ âm điện | Nguyên tử đang tham gia liên kết | Khả năng hút electron liên kết |
| Năng lượng ion hóa | Nguyên tử/ion khí mất electron | Năng lượng cần cung cấp để tách electron |
Do đó, độ âm điện không phải bảng ái lực electron đổi tên. Tương tự, năng lượng ion hóa mô tả chiều tách electron chứ không phải chiều nhận electron. Khi làm bài, hãy chỉ rõ trạng thái khí và quy ước dấu trước khi so sánh các con số.



