Bỏ qua điều hướng

Liên kết cộng hoá trị là gì?

Minh hoạ Liên kết cộng hoá trị là gì?

Liên kết cộng hoá trị hình thành khi hai nguyên tử cùng tương tác với một hoặc nhiều cặp electron liên kết. Trong H2, hai nguyên tử H dùng chung một cặp electron; O2 thường được vẽ bằng liên kết đôi, còn N2 bằng liên kết ba. Chia sẻ electron có thể không đều, nên phải phân biệt độ phân cực của từng liên kết với độ phân cực của cả phân tử.

Hai nguyên tử cùng hút cặp electron liên kết

Khi hai nguyên tử tiến lại gần đủ, electron trong vùng liên kết chịu lực hút của cả hai hạt nhân. Mô hình cơ bản nói hai nguyên tử “dùng chung” một cặp electron để tạo liên kết, làm hệ ổn định hơn về năng lượng so với các nguyên tử ở xa nhau.

Ví dụ H2: mỗi H có một electron; hai H tạo cặp electron chung biểu diễn bằng H–H. Mỗi H được tính có hai electron ở lớp đầu tiên. Với nước H2O, oxygen hình thành hai liên kết đơn O–H và có hai cặp electron không liên kết.

Đừng hiểu “dùng chung” là electron nằm cố định đúng giữa hai nguyên tử hoặc hai nguyên tử luôn hút electron bằng nhau. Phân bố electron được mô tả bằng orbital hoặc các mô hình hiện đại, còn nét gạch là ký hiệu Lewis thuận tiện.

Liên kết đơn, đôi và ba qua H2, O2, N2

Phân tử Cách viết rút gọn Số cặp electron liên kết theo Lewis
H2 H–H 1 (liên kết đơn)
O2 O=O 2 (liên kết đôi)
N2 N≡N 3 (liên kết ba)

Một, hai, ba nét biểu diễn tương ứng một, hai, ba cặp electron liên kết trong sơ đồ Lewis cơ bản. Ở cùng một cặp nguyên tử, liên kết bội thường ngắn hơn và khó tách hơn liên kết đơn, nhưng độ bền thực còn phụ thuộc loại nguyên tố và môi trường phân tử; không được dùng số nét để so sánh tuyệt đối giữa mọi chất.

Tự kiểm N2: mỗi N có 5 electron hoá trị. Liên kết ba giúp mỗi N được tính sáu electron liên kết và một cặp electron riêng, tổng tám electron quanh từng N.

Cộng hoá trị không cực và có cực

Trong H2 hoặc Cl2, hai nguyên tử cùng loại nên cặp electron được chia sẻ đối xứng; đó là ví dụ liên kết cộng hoá trị không cực. Trong HCl, chlorine hút cặp electron mạnh hơn hydrogen, tạo đầu Cl mang điện tích riêng phần âm (δ−) và đầu H mang điện tích riêng phần dương (δ+). Vì thế H–Cl là liên kết cộng hoá trị có cực.

Chênh lệch độ âm điện giúp đánh giá xu hướng lệch cặp electron. Tuy nhiên, không có một ngưỡng hiệu độ âm điện dùng tuyệt đối để kết luận mọi liên kết là ion hay cộng hoá trị; nhiều liên kết có tính chất trung gian.

Phân tử phân cực còn phụ thuộc hình học

CO2 có hai liên kết C=O phân cực vì O hút electron mạnh hơn C. Nhưng CO2 là phân tử thẳng, đối xứng (O=C=O), nên các mômen lưỡng cực của hai liên kết triệt tiêu nhau và phân tử CO2 không có mômen lưỡng cực tổng.

Ngược lại, H2O có hai liên kết O–H phân cực và hình dạng gấp khúc; các mômen liên kết không triệt tiêu, vì vậy nước là phân tử phân cực. Muốn xét tính phân cực của phân tử, cần kết hợp tính phân cực của liên kết với hình học không gian, không chỉ đếm nguyên tử O hay H.

Một cấu trúc Lewis phẳng chưa phải hình dạng phân tử thực. Muốn dự đoán hình dạng có thể dùng mô hình đẩy cặp electron VSEPR trong phạm vi thích hợp.

Chất phân tử và mạng cộng hoá trị có tính chất khác nhau

Chất gồm phân tử riêng

Nước, methane và carbon dioxide có các phân tử riêng. Khi chúng nóng chảy hoặc sôi, ta thường chủ yếu khắc phục các tương tác giữa những phân tử, không phải phá toàn bộ liên kết cộng hoá trị trong mỗi phân tử. Vì vậy nhiều chất phân tử có nhiệt độ nóng chảy tương đối thấp, nhưng không phải tất cả và còn phụ thuộc lực liên phân tử.

Mạng cộng hoá trị như kim cương

Trong kim cương, mỗi nguyên tử carbon liên kết cộng hoá trị với bốn carbon gần nhất trong mạng không gian rộng lớn. Kim cương rất cứng, có nhiệt độ nóng chảy rất cao trong điều kiện thích hợp và không dẫn điện như kim loại. SiO2 rắn cũng có mạng cộng hoá trị trải rộng, không phải các phân tử SiO2 riêng như các phân tử khí CO2.

Graphite là một phản chứng hữu ích nữa: carbon liên kết mạnh trong lớp nhưng các lớp dễ trượt tương đối, đồng thời có electron phi định xứ nên dẫn điện dọc lớp. Do đó “có liên kết cộng hoá trị → mềm, không dẫn điện” là kết luận sai.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

313 bài viết đã xuất bản