Bỏ qua điều hướng

Phản ứng hoá học là gì?

Minh hoạ Phản ứng hoá học là gì?

Phản ứng hoá học là quá trình trong đó một hoặc nhiều chất ban đầu biến đổi thành chất mới có thành phần hoặc cấu trúc hoá học khác. Khi phản ứng diễn ra, các nguyên tử của các nguyên tố được bảo toàn và được tổ chức lại thành sản phẩm; một số liên kết thay đổi. Điểm quyết định là có chất mới, chứ không chỉ có màu sắc, nhiệt độ hay trạng thái thay đổi.

Từ chất ban đầu đến chất mới

Chất có mặt trước phản ứng được gọi là chất phản ứng; chất sinh ra là sản phẩm. Ví dụ, magnesium (Mg) cháy trong oxygen (O2) tạo magnesium oxide (MgO), một chất rắn khác với kim loại magnesium và khí oxygen ban đầu:

2Mg + O2 → 2MgO.

Đối chiếu với sáp nến: khi sáp rắn nóng chảy thành sáp lỏng thì thành phần chất của phần sáp đó về cơ bản không đổi, nên đây là biến đổi vật lí. Khi hơi sáp bị đốt cháy trong không khí, các thành phần hydrocarbon của sáp mới tham gia phản ứng hoá học, tạo những chất khác như carbon dioxide và nước trong điều kiện cháy hoàn toàn. Một cây nến đang cháy vì thế có thể đồng thời xảy ra hai kiểu biến đổi.

Không nên phân loại dựa vào việc “có lửa” hay “nóng lên”: nhiệt độ của nước tăng khi đun cũng không làm nước tự biến thành chất mới.

Nguyên tử được sắp xếp lại, liên kết thay đổi

Trong phản ứng thường gặp, các nguyên tử không biến mất cũng không sinh thêm nguyên tử của nguyên tố mới. Liên kết cũ có thể bị phá vỡ, liên kết mới hình thành; với phản ứng ion trong dung dịch, các ion có thể kết hợp tạo chất rắn khó tan. Cách diễn đạt đơn giản nhất là các nguyên tử được sắp xếp lại.

Ví dụ, hydrogen phản ứng với oxygen tạo nước:

2H2 + O2 → 2H2O.

Trước phản ứng: 4 nguyên tử H và 2 nguyên tử O; sau phản ứng: 4 H và 2 O trong hai phân tử H2O. Chất ban đầu là khí H2 và O2, còn sản phẩm là nước. Phản ứng này cần điều kiện khơi mào phù hợp và có nguy cơ cháy nổ; chỉ xét như ví dụ lí thuyết, không tự thử trộn hoặc đốt khí.

Trong một số quá trình hoá học, hình thức liên kết không thể tả đầy đủ bằng cách vẽ từng phân tử riêng (chẳng hạn mạng ion). Vì vậy cần xem đúng chất đang xét thay vì áp dụng cùng một hình minh hoạ cho mọi phản ứng.

Dấu hiệu có ích và hiện tượng dễ nhầm

Màu biến đổi, khí thoát ra, chất rắn xuất hiện, nhiệt hoặc ánh sáng phát ra có thể gợi ý phản ứng đã diễn ra. Nhưng mỗi dấu hiệu riêng lẻ chưa đủ để khẳng định; phải kiểm xem có chất mới được tạo ra hay chỉ có thay đổi vật lí.

Quan sát Có thể là phản ứng hoá học Cách tránh kết luận vội
Có bọt khí Đá vôi gặp acid thích hợp sinh CO2 Nước sôi cũng tạo bọt hơi nước; khí hoà tan có thể thoát ra khi thay nhiệt độ.
Có chất rắn xuất hiện Hai dung dịch tạo chất kết tủa Chất hoà tan kết tinh khi nước bay hơi có thể chỉ là biến đổi vật lí.
Đổi màu Sắt bị oxi hoá tạo gỉ Pha loãng hoặc trộn màu thực phẩm cũng có thể làm đổi màu.
Toả nhiệt/phát sáng Mg cháy trong oxygen Chất nóng lên khi được cấp nhiệt từ ngoài không chứng minh có phản ứng.

Khi gặp bài tập quan sát, hãy dùng bảng hiện tượng phản ứng hoá học để đối chiếu nhiều dấu hiệu và điều kiện cùng lúc. Không dùng mùi làm phép thử, không nếm hay tự thực hiện thí nghiệm với chất hoặc khí không rõ độ an toàn.

Điều kiện phản ứng và tốc độ quan sát

Một số chất có khả năng phản ứng nhưng không phản ứng nhanh ở nhiệt độ phòng; một số phản ứng cần đun nóng, ánh sáng hoặc chất xúc tác. Tốc độ còn phụ thuộc nồng độ, nhiệt độ, diện tích tiếp xúc và bản chất của chất phản ứng. Ví dụ, sắt gỉ từ từ trong môi trường có oxygen và độ ẩm, còn magnesium cháy nhanh khi đã được khơi mào trong môi trường có oxygen.

Không quan sát thấy thay đổi ngay không có nghĩa không thể có phản ứng. Ngược lại, vật được nung nóng hay tan ra rất nhanh chưa chắc có chất mới. Phải phân biệt khả năng phản ứng, tốc độ phản ứng và điều kiện quan sát.

Ví dụ việc đun nóng sáp đến khi lỏng không tạo thành chất mới nên không phải phản ứng; còn sự cháy của hơi sáp là quá trình tạo các sản phẩm mới. Đây là cách đối chiếu cùng một vật nhưng hai cơ chế khác nhau.

Diễn đạt một phản ứng bằng lời và công thức

Có thể đọc bằng lời: “Magnesium tác dụng với oxygen tạo magnesium oxide”. Khi đã biết đúng công thức chất, viết sơ đồ Mg + O2 → MgO, rồi đặt hệ số để bảo toàn từng nguyên tố: 2Mg + O2 → 2MgO.

Trong một phương trình hoá học, vế trái ghi chất phản ứng, vế phải ghi sản phẩm, mũi tên chỉ chiều biến đổi được biểu diễn, còn hệ số cho biết tỉ lệ các chất. Đừng nhầm diễn đạt một biến đổi quan sát được với việc đã xác định chắc chắn cơ chế và tất cả sản phẩm; chẳng hạn sản phẩm cháy phụ thuộc lượng oxygen và điều kiện phản ứng.

Tự kiểm: Phương trình Mg có 2 Mg và 2 O ở cả hai vế. Câu “sáp nóng chảy” không có phương trình phản ứng tạo chất mới; có thể kí hiệu thay đổi trạng thái nếu cần, nhưng không nên gọi đó là phản ứng hoá học.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

313 bài viết đã xuất bản