Bỏ qua điều hướng
Kim loại kiềmNGUYÊN TỐ 037

Rubidium

Tên tiếng Việt: Rubidi · Rb

Rubidium (rubidi) là kim loại kiềm có ký hiệu Rb và số hiệu nguyên tử 37. Đây là nguyên tố nhóm 1, phản ứng mạnh và thường dùng để minh hoạ xu hướng tăng tính kim loại khi đi xuống nhóm kim loại kiềm. Rubidium ít gặp trong chương trình cơ bản hơn Natri và Kali nhưng rất hữu ích để hiểu quy luật tuần hoàn.

Chất rắnNhóm 1Chu kỳ 5
Hoá trị trong ví dụIXem hợp chất cụ thể bên dưới
Số oxi hoá trong ví dụ+1Trong đơn chất: 0
Ion đơn nguyên tửRb⁺Điện tích khác với hoá trị
Nguyên tử khối chuẩn85.4678(3)Nguyên tử khối chuẩn

Tra cứu đồng vị

Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.

Thành phần đồng vị đại diện trong vật liệu tự nhiên trên Trái Đất
Đồng vịNeutronKhối lượng (u)Tỉ phần nguyên tử (0–1)
Rb-854884.9117897379(54)0.7217(2)
Rb-875086.9091805310(60)0.2783(2)

Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.

Tính số hạt

37 proton · 48 neutron · 37 electron

Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.

Hoá trị, số oxi hoá và ion

Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.

Hoá trị trong ví dụ

I trong RbCl

Số oxi hoá

Trong đơn chất: 0.

+1 trong RbCl

Ion đơn nguyên tử

Rb⁺ · 36 electron

Ký hiệu dùng trong mô hình ion; trong dung dịch, ion có thể hydrat hoá hoặc tạo phức.

Cấu tạo nguyên tử

Nguyên tử Rubidium trung hoà có 37 proton và 37 electron. Cấu hình tham khảo: [Kr] 5s¹. Phân bố electron theo lớp: 2, 8, 18, 8, 1.

37Proton
37Electron · nguyên tử trung hoà
5Lớp electron có electron
CẤU HÌNH ELECTRON[Kr] 5s¹
K2electron
L8electron
M18electron
N8electron
O1electron

Tính chất vật lý

Rubidium là kim loại mềm, màu bạc trắng và có khối lượng riêng lớn hơn các kim loại kiềm nhẹ. Do rất hoạt động, Rubidium cần được bảo quản trong môi trường hạn chế tiếp xúc với không khí và nước. Tính mềm và dễ phản ứng là đặc trưng dễ nhớ của nguyên tố này.

Tính chất hoá học

Rubidium thường tạo hợp chất có số oxi hoá +1. Kim loại phản ứng mạnh với nước, oxygen và halogen. Khi so sánh các kim loại kiềm phải xét dạng mẫu, nhiệt độ và môi trường; không dùng một lời giải thích về electron ngoài cùng làm kết luận về mọi tốc độ phản ứng.

Ứng dụng

Rubidium được dùng trong nghiên cứu vật lý nguyên tử, đồng hồ nguyên tử, tế bào quang điện và một số ứng dụng khoa học chuyên sâu. Dù không phổ biến trong đời sống hằng ngày, Rubidium có giá trị trong các lĩnh vực đo lường và nghiên cứu lượng tử.

Nguyên tử khối và đồng vị

Nguyên tử khối chuẩn: 85.4678(3). Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 37.

Phân bố trong tự nhiên

Rubidium có trong các khoáng như lepidolite và một số nguồn muối hoặc nước muối. Thu hồi có thể đi cùng xử lý nguyên liệu chứa lithium hoặc kali. Việc có nguyên tố trong quặng không đồng nghĩa có thể dùng trực tiếp quặng cho thiết bị đo lường.

Lịch sử phát hiện

Bunsen và Kirchhoff nhận diện rubidium năm 1861 bằng nghiên cứu quang phổ. Các vạch đỏ đặc trưng gắn với tên gọi của nguyên tố; đây là ví dụ về vai trò của quang phổ trong phát hiện nguyên tố.

Lưu ý an toàn

Rubidium kim loại phản ứng mạnh với nước và không khí ẩm. Không tự mở vật chứa, cắt hoặc đốt thử. Rubidium trong thiết bị chuyên dụng hoặc dưới dạng hợp chất cần được đánh giá theo cấu tạo và phiếu an toàn sản phẩm.

Hợp chất và phản ứng minh họa

RbCl

Rubidium chloride

Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.

Bảng dữ liệu nguyên tố

Định danh và tính chất cơ bản
Tên quốc tếRubidium
Tên tiếng ViệtRubidi
Ký hiệuRb
Số hiệu nguyên tử37
Nguyên tử khối chuẩn85.4678(3)
Nhóm1
Chu kỳ5
Khốis
Cấu hình electron tham khảo[Kr] 5s¹
Trạng thái ở 20 °CChất rắn
Nhiệt độ nóng chảy39.3 °C
Nhiệt độ sôi688 °C
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
Năng lượng ion hoá của nguyên tử trung hòa ở trạng thái cơ bản
Năng lượng ion hoá thứ nhất (eV)4.1771281 ± 0.0000012

Giá trị theo đánh giá dữ liệu NIST; xem ký hiệu và độ không đảm bảo trong nguồn. NIST Atomic Spectra Database.

Tính chất tham khảo theo bảng tổng hợp Mendeleev
Độ âm điện (Pauling)0.82
Khối lượng riêng (g/cm³)1.53
Bán kính cộng hoá trị — Cordero (pm)220
Bán kính van der Waals (pm)303
Nhiệt dung mol (J/mol/K)31.06
Độ dẫn nhiệt (W/m/K)58.2
Enthalpy nóng chảy (kJ/mol)2.2

Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.

Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.

Số electron lớp ngoài cùng được suy từ cấu hình tham khảo; hoá trị trong hợp chất cần xét riêng.

Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.

Tham khảo thêm

Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.