Rubidium
Tên tiếng Việt: Rubidi · Rb
Rubidium (rubidi) là kim loại kiềm có ký hiệu Rb và số hiệu nguyên tử 37. Đây là nguyên tố nhóm 1, phản ứng mạnh và thường dùng để minh hoạ xu hướng tăng tính kim loại khi đi xuống nhóm kim loại kiềm. Rubidium ít gặp trong chương trình cơ bản hơn Natri và Kali nhưng rất hữu ích để hiểu quy luật tuần hoàn.
Tra cứu đồng vị
Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.
| Đồng vị | Neutron | Khối lượng (u) | Tỉ phần nguyên tử (0–1) |
|---|---|---|---|
| Rb-85 | 48 | 84.9117897379(54) | 0.7217(2) |
| Rb-87 | 50 | 86.9091805310(60) | 0.2783(2) |
Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.
Tính số hạt
37 proton · 48 neutron · 37 electron
Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.
Hoá trị, số oxi hoá và ion
Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.
Hoá trị trong ví dụ
I trong RbCl
Số oxi hoá
Trong đơn chất: 0.
+1 trong RbCl
Ion đơn nguyên tử
Rb⁺ · 36 electron
Ký hiệu dùng trong mô hình ion; trong dung dịch, ion có thể hydrat hoá hoặc tạo phức.
Cấu tạo nguyên tử
Nguyên tử Rubidium trung hoà có 37 proton và 37 electron. Cấu hình tham khảo: [Kr] 5s¹. Phân bố electron theo lớp: 2, 8, 18, 8, 1.
[Kr] 5s¹Tính chất vật lý
Rubidium là kim loại mềm, màu bạc trắng và có khối lượng riêng lớn hơn các kim loại kiềm nhẹ. Do rất hoạt động, Rubidium cần được bảo quản trong môi trường hạn chế tiếp xúc với không khí và nước. Tính mềm và dễ phản ứng là đặc trưng dễ nhớ của nguyên tố này.
Tính chất hoá học
Rubidium thường tạo hợp chất có số oxi hoá +1. Kim loại phản ứng mạnh với nước, oxygen và halogen. Khi so sánh các kim loại kiềm phải xét dạng mẫu, nhiệt độ và môi trường; không dùng một lời giải thích về electron ngoài cùng làm kết luận về mọi tốc độ phản ứng.
Ứng dụng
Rubidium được dùng trong nghiên cứu vật lý nguyên tử, đồng hồ nguyên tử, tế bào quang điện và một số ứng dụng khoa học chuyên sâu. Dù không phổ biến trong đời sống hằng ngày, Rubidium có giá trị trong các lĩnh vực đo lường và nghiên cứu lượng tử.
Nguyên tử khối và đồng vị
Nguyên tử khối chuẩn: 85.4678(3). Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 37.
Phân bố trong tự nhiên
Rubidium có trong các khoáng như lepidolite và một số nguồn muối hoặc nước muối. Thu hồi có thể đi cùng xử lý nguyên liệu chứa lithium hoặc kali. Việc có nguyên tố trong quặng không đồng nghĩa có thể dùng trực tiếp quặng cho thiết bị đo lường.
Lịch sử phát hiện
Bunsen và Kirchhoff nhận diện rubidium năm 1861 bằng nghiên cứu quang phổ. Các vạch đỏ đặc trưng gắn với tên gọi của nguyên tố; đây là ví dụ về vai trò của quang phổ trong phát hiện nguyên tố.
Lưu ý an toàn
Rubidium kim loại phản ứng mạnh với nước và không khí ẩm. Không tự mở vật chứa, cắt hoặc đốt thử. Rubidium trong thiết bị chuyên dụng hoặc dưới dạng hợp chất cần được đánh giá theo cấu tạo và phiếu an toàn sản phẩm.
Hợp chất và phản ứng minh họa
Rubidium chloride
Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.
Bảng dữ liệu nguyên tố
| Tên quốc tế | Rubidium |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Rubidi |
| Ký hiệu | Rb |
| Số hiệu nguyên tử | 37 |
| Nguyên tử khối chuẩn | 85.4678(3) |
| Nhóm | 1 |
| Chu kỳ | 5 |
| Khối | s |
| Cấu hình electron tham khảo | [Kr] 5s¹ |
| Trạng thái ở 20 °C | Chất rắn |
| Nhiệt độ nóng chảy | 39.3 °C |
| Nhiệt độ sôi | 688 °C |
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
| Năng lượng ion hoá thứ nhất (eV) | 4.1771281 ± 0.0000012 |
|---|
Giá trị theo đánh giá dữ liệu NIST; xem ký hiệu và độ không đảm bảo trong nguồn. NIST Atomic Spectra Database.
| Độ âm điện (Pauling) | 0.82 |
|---|---|
| Khối lượng riêng (g/cm³) | 1.53 |
| Bán kính cộng hoá trị — Cordero (pm) | 220 |
| Bán kính van der Waals (pm) | 303 |
| Nhiệt dung mol (J/mol/K) | 31.06 |
| Độ dẫn nhiệt (W/m/K) | 58.2 |
| Enthalpy nóng chảy (kJ/mol) | 2.2 |
Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.
Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.
Số electron lớp ngoài cùng được suy từ cấu hình tham khảo; hoá trị trong hợp chất cần xét riêng.
Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.
Tham khảo thêm
Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.