Lithium
Tên tiếng Việt: Liti · Li
Lithium (liti) là kim loại kiềm nhẹ nhất, có ký hiệu Li và số hiệu nguyên tử 3. Đây là nguyên tố mở đầu nhóm kim loại kiềm trong chu kỳ 2, thường được nhắc đến khi học về xu hướng nhường electron, tạo ion dương và tính hoạt động của nhóm 1. Lithium cũng có ý nghĩa lớn trong đời sống hiện đại nhờ liên quan đến pin sạc và vật liệu lưu trữ năng lượng.
Tra cứu đồng vị
Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.
| Đồng vị | Neutron | Khối lượng (u) | Tỉ phần nguyên tử (0–1) |
|---|---|---|---|
| Li-6 | 3 | 6.0151228874(16) | [0.019, 0.078] |
| Li-7 | 4 | 7.0160034366(45) | [0.922, 0.981] |
Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.
Tính số hạt
3 proton · 3 neutron · 3 electron
Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.
Hoá trị, số oxi hoá và ion
Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.
Hoá trị trong ví dụ
I trong LiCl
Số oxi hoá
Trong đơn chất: 0.
+1 trong LiCl
Ion đơn nguyên tử
Li⁺ · 2 electron
Ký hiệu dùng trong mô hình ion; trong dung dịch, ion có thể hydrat hoá hoặc tạo phức.
Cấu tạo nguyên tử
Nguyên tử Lithium trung hoà có 3 proton và 3 electron. Cấu hình tham khảo: [He] 2s¹. Phân bố electron theo lớp: 2, 1.
[He] 2s¹Tính chất vật lý
Lithium là kim loại rắn, màu trắng bạc, rất nhẹ và mềm hơn nhiều kim loại thông thường. Lithium có khối lượng riêng thấp, là một trong những kim loại nhẹ nhất. Do dễ bị oxi hoá khi tiếp xúc với không khí, Lithium cần được bảo quản cẩn thận để hạn chế phản ứng với oxygen và hơi ẩm.
Tính chất hoá học
Về hoá học, Lithium có tính khử, dễ nhường 1 electron tạo Li⁺. Lithium phản ứng với oxygen, nước và halogen nhưng thường kém mãnh liệt hơn Natri hoặc Kali. Đây là điểm quan trọng khi so sánh xu hướng hoạt động trong nhóm kim loại kiềm: càng đi xuống nhóm, tính kim loại thường tăng.
Ứng dụng
Lithium được ứng dụng rộng rãi trong pin lithium-ion, hợp kim nhẹ, gốm sứ, thủy tinh đặc biệt và một số hợp chất dùng trong y học. Trong đời sống hiện đại, pin chứa Lithium xuất hiện trong điện thoại, laptop, xe điện và thiết bị lưu trữ năng lượng. Vì vậy, Lithium là nguyên tố có giá trị công nghệ rất cao.
Nguyên tử khối và đồng vị
Nguyên tử khối chuẩn: [6.938, 6.997]. Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 3.
Phân bố trong tự nhiên
Lithium có trong khoáng vật như spodumene và trong một số nguồn nước muối. Sản xuất hoá chất lithium và sản xuất kim loại lithium là các công đoạn khác nhau. Pin lithium-ion thông thường sử dụng các hợp chất chứa lithium trong vật liệu điện cực, không đồng nghĩa mọi pin loại này đều chứa một khối kim loại lithium tự do.
Lịch sử phát hiện
Johan August Arfwedson nhận ra nguyên tố mới khi phân tích khoáng vật năm 1817. Việc nhận diện nguyên tố trong hợp chất diễn ra trước khi kim loại được điều chế với lượng đủ lớn để nghiên cứu đầy đủ. Tên lithium bắt nguồn từ từ chỉ đá, phản ánh nguồn khoáng vật của phát hiện.
Lưu ý an toàn
Kim loại lithium phản ứng với nước và có thể gây cháy. Pin chứa lithium có nguy cơ quá nhiệt khi hỏng hoặc sử dụng không phù hợp; cần tuân thủ hướng dẫn của nhà sản xuất. Không tự tháo pin, gia nhiệt hoặc dùng kim loại lithium cho thí nghiệm tại nhà.
Hợp chất và phản ứng minh họa
Lithium chloride
Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.
Bảng dữ liệu nguyên tố
| Tên quốc tế | Lithium |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Liti |
| Ký hiệu | Li |
| Số hiệu nguyên tử | 3 |
| Nguyên tử khối chuẩn | [6.938, 6.997] |
| Nhóm | 1 |
| Chu kỳ | 2 |
| Khối | s |
| Cấu hình electron tham khảo | [He] 2s¹ |
| Trạng thái ở 20 °C | Chất rắn |
| Nhiệt độ nóng chảy | 180.5 °C |
| Nhiệt độ sôi | 1342 °C |
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
| Năng lượng ion hoá thứ nhất (eV) | 5.391714996 ± 0.000000022 |
|---|
Giá trị theo đánh giá dữ liệu NIST; xem ký hiệu và độ không đảm bảo trong nguồn. NIST Atomic Spectra Database.
| Độ âm điện (Pauling) | 0.98 |
|---|---|
| Khối lượng riêng (g/cm³) | 0.534 |
| Bán kính cộng hoá trị — Cordero (pm) | 128 |
| Bán kính van der Waals (pm) | 182 |
| Nhiệt dung mol (J/mol/K) | 24.86 |
| Độ dẫn nhiệt (W/m/K) | 84.8 |
| Enthalpy nóng chảy (kJ/mol) | 2.89 |
Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.
Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.
Số electron lớp ngoài cùng được suy từ cấu hình tham khảo; hoá trị trong hợp chất cần xét riêng.
Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.
Tham khảo thêm
Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.