Sodium
Tên tiếng Việt: Natri · Na
Sodium (natri) là kim loại kiềm rất quen thuộc vì xuất hiện trong nhiều hợp chất quan trọng, đặc biệt là muối ăn sodium chloride NaCl. Trong bảng tuần hoàn, Natri có ký hiệu Na, số hiệu nguyên tử 11 và thuộc nhóm kim loại kiềm. Khi học Natri, cần chú ý tính hoạt động hoá học mạnh và xu hướng nhường 1 electron để tạo ion Na⁺.
Tra cứu đồng vị
Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.
| Đồng vị | Neutron | Khối lượng (u) | Tỉ phần nguyên tử (0–1) |
|---|---|---|---|
| Na-23 | 12 | 22.9897692820(19) | 1 |
Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.
Tính số hạt
11 proton · 12 neutron · 11 electron
Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.
Hoá trị, số oxi hoá và ion
Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.
Hoá trị trong ví dụ
I trong NaCl
Số oxi hoá
Trong đơn chất: 0.
+1 trong NaCl
Ion đơn nguyên tử
Na⁺ · 10 electron
Ký hiệu dùng trong mô hình ion; trong dung dịch, ion có thể hydrat hoá hoặc tạo phức.
Cấu tạo nguyên tử
Nguyên tử Natri trung hoà có 11 proton và 11 electron. Cấu hình tham khảo: [Ne] 3s¹. Phân bố electron theo lớp: 2, 8, 1.
[Ne] 3s¹Tính chất vật lý
Natri là kim loại nhẹ, mềm, có ánh kim trên bề mặt mới lộ ra nhưng dễ xỉn trong không khí. Độ mềm là tính chất vật lý; việc bảo quản tránh ẩm liên quan đến hoạt tính hoá học và cần quy trình chuyên dụng.
Tính chất hoá học
Natri có tính khử mạnh. Natri phản ứng mãnh liệt với nước tạo dung dịch sodium hydroxide NaOH và khí Hydrogen H₂. Natri cũng tác dụng với Oxygen tạo oxide hoặc peoxit tuỳ điều kiện, tác dụng với halogen như Chlorine tạo muối sodium chloride. Trong phản ứng hoá học, Natri thường nhường 1 electron để tạo ion Na⁺. Vì vậy, Natri là ví dụ điển hình để học về kim loại kiềm, phản ứng với nước và sự hình thành hợp chất ion.
Ứng dụng
Trong đời sống, Natri thường được nhắc đến thông qua các hợp chất như muối ăn NaCl, xút NaOH, sodium carbonate Na₂CO₃ và nhiều muối natri khác. Các hợp chất của Natri được dùng trong sản xuất hoá chất, xà phòng, giấy, thuỷ tinh, xử lý nước và thực phẩm. Dạng đơn chất Natri ít gặp trong đời sống hằng ngày vì hoạt động mạnh, nhưng lại có ý nghĩa trong nghiên cứu và một số ứng dụng công nghiệp chuyên biệt.
Nguyên tử khối và đồng vị
Nguyên tử khối chuẩn: 22.989 769 28(2). Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 11.
Phân bố trong tự nhiên
Natri gặp trong nước biển, các mỏ muối và nhiều khoáng vật dưới dạng hợp chất. NaCl là một nguồn quen thuộc. Kim loại natri được sản xuất công nghiệp bằng điện phân muối nóng chảy; không thể đồng nhất quá trình này với điện phân dung dịch muối ăn.
Lịch sử phát hiện
Humphry Davy điều chế natri kim loại năm 1807 bằng điện phân. Các hợp chất như muối ăn và sodium carbonate đã được sử dụng từ lâu trước khi kim loại được phân lập.
Lưu ý an toàn
Kim loại natri phản ứng mạnh với nước và có thể gây cháy. Không tự cắt, thả vào nước hoặc xử lý natri tại nhà. Nguy cơ của natri kim loại rất khác Na⁺ trong muối ăn; tên nguyên tố chung không làm hai chất có cùng tính chất.
Hợp chất và phản ứng minh họa
Sodium hydride
Sodium chloride
Sodium hydroxide
Sodium carbonate
Sodium hydrogen carbonate
Sodium hypochlorite
Sodium chlorate
Sodium perchlorate
Sodium nitrate
Sodium sulfate
Sodium sulfite
NaH (s) + H₂O (l) → NaOH (aq) + H₂ (g)
Điều kiện: Hydride phản ứng với nước.
Hiện tượng: Giải phóng H2; phản ứng mạnh.
HCl (aq) + NaOH (aq) → NaCl (aq) + H₂O (l)
Điều kiện: Dung dịch acid và base.
Hiện tượng: Trung hòa; không nhất thiết có hiện tượng nhìn thấy.
AgNO₃ (aq) + NaCl (aq) → AgCl (s) + NaNO₃ (aq)
Điều kiện: Trộn dung dịch đủ nồng độ để vượt giới hạn hòa tan.
Hiện tượng: Kết tủa AgCl trắng.
BaCl₂ (aq) + Na₂SO₄ (aq) → BaSO₄ (s) + 2 NaCl (aq)
Điều kiện: Dung dịch đủ nồng độ tạo kết tủa.
Hiện tượng: Kết tủa BaSO4 trắng.
CuSO₄ (aq) + 2 NaOH (aq) → Cu(OH)₂ (s) + Na₂SO₄ (aq)
Điều kiện: Dung dịch; không có chất tạo phức mạnh bổ sung.
Hiện tượng: Kết tủa xanh.
FeCl₃ (aq) + 3 NaOH (aq) → Fe(OH)₃ (s) + 3 NaCl (aq)
Điều kiện: Dung dịch; kết tủa biểu diễn bằng công thức quy ước Fe(OH)3.
Hiện tượng: Kết tủa nâu đỏ.
Ký hiệu trạng thái: s — rắn, l — lỏng, g — khí, aq — dung dịch nước. Đây là ví dụ để đọc phương trình, không phải hướng dẫn tự thực hiện thí nghiệm.
Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.
Bảng dữ liệu nguyên tố
| Tên quốc tế | Sodium |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Natri |
| Ký hiệu | Na |
| Số hiệu nguyên tử | 11 |
| Nguyên tử khối chuẩn | 22.989 769 28(2) |
| Nhóm | 1 |
| Chu kỳ | 3 |
| Khối | s |
| Cấu hình electron tham khảo | [Ne] 3s¹ |
| Trạng thái ở 20 °C | Chất rắn |
| Nhiệt độ nóng chảy | 97.794 °C |
| Nhiệt độ sôi | 882.94 °C |
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
| Năng lượng ion hoá thứ nhất (eV) | 5.13907696 ± 0.00000025 |
|---|
Giá trị theo đánh giá dữ liệu NIST; xem ký hiệu và độ không đảm bảo trong nguồn. NIST Atomic Spectra Database.
| Độ âm điện (Pauling) | 0.93 |
|---|---|
| Khối lượng riêng (g/cm³) | 0.97 |
| Bán kính cộng hoá trị — Cordero (pm) | 166 |
| Bán kính van der Waals (pm) | 227 |
| Nhiệt dung mol (J/mol/K) | 28.23 |
| Độ dẫn nhiệt (W/m/K) | 142 |
| Enthalpy nóng chảy (kJ/mol) | 2.64 |
Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.
Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.
Số electron lớp ngoài cùng được suy từ cấu hình tham khảo; hoá trị trong hợp chất cần xét riêng.
Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.
Tham khảo thêm
Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.