Bỏ qua điều hướng
Kim loại kiềmNGUYÊN TỐ 011

Sodium

Tên tiếng Việt: Natri · Na

Sodium (natri) là kim loại kiềm rất quen thuộc vì xuất hiện trong nhiều hợp chất quan trọng, đặc biệt là muối ăn sodium chloride NaCl. Trong bảng tuần hoàn, Natri có ký hiệu Na, số hiệu nguyên tử 11 và thuộc nhóm kim loại kiềm. Khi học Natri, cần chú ý tính hoạt động hoá học mạnh và xu hướng nhường 1 electron để tạo ion Na⁺.

Chất rắnNhóm 1Chu kỳ 3
Hoá trị trong ví dụIXem hợp chất cụ thể bên dưới
Số oxi hoá trong ví dụ+1Trong đơn chất: 0
Ion đơn nguyên tửNa⁺Điện tích khác với hoá trị
Nguyên tử khối chuẩn22.989 769 28(2)Ví dụ quy ước bài tập: 23. Ưu tiên số liệu đề bài.

Tra cứu đồng vị

Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.

Thành phần đồng vị đại diện trong vật liệu tự nhiên trên Trái Đất
Đồng vịNeutronKhối lượng (u)Tỉ phần nguyên tử (0–1)
Na-231222.9897692820(19)1

Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.

Tính số hạt

11 proton · 12 neutron · 11 electron

Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.

Hoá trị, số oxi hoá và ion

Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.

Hoá trị trong ví dụ

I trong NaCl

Số oxi hoá

Trong đơn chất: 0.

+1 trong NaCl

Ion đơn nguyên tử

Na⁺ · 10 electron

Ký hiệu dùng trong mô hình ion; trong dung dịch, ion có thể hydrat hoá hoặc tạo phức.

Cấu tạo nguyên tử

Nguyên tử Natri trung hoà có 11 proton và 11 electron. Cấu hình tham khảo: [Ne] 3s¹. Phân bố electron theo lớp: 2, 8, 1.

11Proton
11Electron · nguyên tử trung hoà
3Lớp electron có electron
CẤU HÌNH ELECTRON[Ne] 3s¹
K2electron
L8electron
M1electron

Tính chất vật lý

Natri là kim loại nhẹ, mềm, có ánh kim trên bề mặt mới lộ ra nhưng dễ xỉn trong không khí. Độ mềm là tính chất vật lý; việc bảo quản tránh ẩm liên quan đến hoạt tính hoá học và cần quy trình chuyên dụng.

Tính chất hoá học

Natri có tính khử mạnh. Natri phản ứng mãnh liệt với nước tạo dung dịch sodium hydroxide NaOH và khí Hydrogen H₂. Natri cũng tác dụng với Oxygen tạo oxide hoặc peoxit tuỳ điều kiện, tác dụng với halogen như Chlorine tạo muối sodium chloride. Trong phản ứng hoá học, Natri thường nhường 1 electron để tạo ion Na⁺. Vì vậy, Natri là ví dụ điển hình để học về kim loại kiềm, phản ứng với nước và sự hình thành hợp chất ion.

Ứng dụng

Trong đời sống, Natri thường được nhắc đến thông qua các hợp chất như muối ăn NaCl, xút NaOH, sodium carbonate Na₂CO₃ và nhiều muối natri khác. Các hợp chất của Natri được dùng trong sản xuất hoá chất, xà phòng, giấy, thuỷ tinh, xử lý nước và thực phẩm. Dạng đơn chất Natri ít gặp trong đời sống hằng ngày vì hoạt động mạnh, nhưng lại có ý nghĩa trong nghiên cứu và một số ứng dụng công nghiệp chuyên biệt.

Nguyên tử khối và đồng vị

Nguyên tử khối chuẩn: 22.989 769 28(2). Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 11.

Phân bố trong tự nhiên

Natri gặp trong nước biển, các mỏ muối và nhiều khoáng vật dưới dạng hợp chất. NaCl là một nguồn quen thuộc. Kim loại natri được sản xuất công nghiệp bằng điện phân muối nóng chảy; không thể đồng nhất quá trình này với điện phân dung dịch muối ăn.

Lịch sử phát hiện

Humphry Davy điều chế natri kim loại năm 1807 bằng điện phân. Các hợp chất như muối ăn và sodium carbonate đã được sử dụng từ lâu trước khi kim loại được phân lập.

Lưu ý an toàn

Kim loại natri phản ứng mạnh với nước và có thể gây cháy. Không tự cắt, thả vào nước hoặc xử lý natri tại nhà. Nguy cơ của natri kim loại rất khác Na⁺ trong muối ăn; tên nguyên tố chung không làm hai chất có cùng tính chất.

Hợp chất và phản ứng minh họa

NaH

Sodium hydride

NaCl

Sodium chloride

NaOH

Sodium hydroxide

Na₂CO₃

Sodium carbonate

NaHCO₃

Sodium hydrogen carbonate

NaClO

Sodium hypochlorite

NaClO₃

Sodium chlorate

NaClO₄

Sodium perchlorate

NaNO₃

Sodium nitrate

Na₂SO₄

Sodium sulfate

Na₂SO₃

Sodium sulfite

NaH (s) + H₂O (l) → NaOH (aq) + H₂ (g)

Điều kiện: Hydride phản ứng với nước.

Hiện tượng: Giải phóng H2; phản ứng mạnh.

HCl (aq) + NaOH (aq) → NaCl (aq) + H₂O (l)

Điều kiện: Dung dịch acid và base.

Hiện tượng: Trung hòa; không nhất thiết có hiện tượng nhìn thấy.

AgNO₃ (aq) + NaCl (aq) → AgCl (s) + NaNO₃ (aq)

Điều kiện: Trộn dung dịch đủ nồng độ để vượt giới hạn hòa tan.

Hiện tượng: Kết tủa AgCl trắng.

BaCl₂ (aq) + Na₂SO₄ (aq) → BaSO₄ (s) + 2 NaCl (aq)

Điều kiện: Dung dịch đủ nồng độ tạo kết tủa.

Hiện tượng: Kết tủa BaSO4 trắng.

CuSO₄ (aq) + 2 NaOH (aq) → Cu(OH)₂ (s) + Na₂SO₄ (aq)

Điều kiện: Dung dịch; không có chất tạo phức mạnh bổ sung.

Hiện tượng: Kết tủa xanh.

FeCl₃ (aq) + 3 NaOH (aq) → Fe(OH)₃ (s) + 3 NaCl (aq)

Điều kiện: Dung dịch; kết tủa biểu diễn bằng công thức quy ước Fe(OH)3.

Hiện tượng: Kết tủa nâu đỏ.

Ký hiệu trạng thái: s — rắn, l — lỏng, g — khí, aq — dung dịch nước. Đây là ví dụ để đọc phương trình, không phải hướng dẫn tự thực hiện thí nghiệm.

Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.

Bảng dữ liệu nguyên tố

Định danh và tính chất cơ bản
Tên quốc tếSodium
Tên tiếng ViệtNatri
Ký hiệuNa
Số hiệu nguyên tử11
Nguyên tử khối chuẩn22.989 769 28(2)
Nhóm1
Chu kỳ3
Khốis
Cấu hình electron tham khảo[Ne] 3s¹
Trạng thái ở 20 °CChất rắn
Nhiệt độ nóng chảy97.794 °C
Nhiệt độ sôi882.94 °C
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
Năng lượng ion hoá của nguyên tử trung hòa ở trạng thái cơ bản
Năng lượng ion hoá thứ nhất (eV)5.13907696 ± 0.00000025

Giá trị theo đánh giá dữ liệu NIST; xem ký hiệu và độ không đảm bảo trong nguồn. NIST Atomic Spectra Database.

Tính chất tham khảo theo bảng tổng hợp Mendeleev
Độ âm điện (Pauling)0.93
Khối lượng riêng (g/cm³)0.97
Bán kính cộng hoá trị — Cordero (pm)166
Bán kính van der Waals (pm)227
Nhiệt dung mol (J/mol/K)28.23
Độ dẫn nhiệt (W/m/K)142
Enthalpy nóng chảy (kJ/mol)2.64

Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.

Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.

Số electron lớp ngoài cùng được suy từ cấu hình tham khảo; hoá trị trong hợp chất cần xét riêng.

Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.

Tham khảo thêm

Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.