Bỏ qua điều hướng
Phi kimNGUYÊN TỐ 001

Hydrogen

Tên tiếng Việt: Hidro · H

Hydrogen (hidro) là nguyên tố đầu tiên trong bảng tuần hoàn và có cấu tạo nguyên tử đơn giản nhất. Dù chỉ có số hiệu nguyên tử 1, Hydrogen lại có vai trò rất lớn trong hoá học vì xuất hiện trong nước, acid, base, hợp chất hữu cơ và nhiều phản ứng oxi hoá - khử. Khi học Hydrogen, người học cần hiểu rằng đây là nguyên tố đặc biệt: nằm ở nhóm 1 nhưng không phải kim loại kiềm điển hình.

Chất khíNhóm 1Chu kỳ 1
Hoá trị trong ví dụIXem hợp chất cụ thể bên dưới
Số oxi hoá trong ví dụ+1, -1Trong đơn chất: 0
Ion đơn nguyên tửH⁺, H⁻Điện tích khác với hoá trị
Nguyên tử khối chuẩn[1.007 84, 1.008 11]Ví dụ quy ước bài tập: 1. Ưu tiên số liệu đề bài.

Tra cứu đồng vị

Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.

Thành phần đồng vị đại diện trong vật liệu tự nhiên trên Trái Đất
Đồng vịNeutronKhối lượng (u)Tỉ phần nguyên tử (0–1)
H-101.00782503223(9)[0.999 72, 0.999 99]
H-212.01410177812(12)[0.000 01, 0.000 28]

Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.

Tính số hạt

1 proton · 0 neutron · 1 electron

Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.

Hoá trị, số oxi hoá và ion

Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.

Hoá trị trong ví dụ

I trong HCl

Số oxi hoá

Trong đơn chất: 0.

+1 trong HCl

-1 trong NaH

Ion đơn nguyên tử

H⁺ · 0 electron

H⁻ · 2 electron

Ký hiệu dùng trong mô hình ion; trong dung dịch, ion có thể hydrat hoá hoặc tạo phức.

Cấu tạo nguyên tử

Nguyên tử Hydrogen trung hoà có 1 proton và 1 electron. Cấu hình tham khảo: 1s¹. Phân bố electron theo lớp: 1.

1Proton
1Electron · nguyên tử trung hoà
1Lớp electron có electron
CẤU HÌNH ELECTRON1s¹
K1electron

Tính chất vật lý

Ở điều kiện thường, Hydrogen là chất khí không màu, không mùi, nhẹ nhất trong các khí. Phân tử Hydrogen gồm hai nguyên tử H liên kết với nhau tạo H₂. Vì có khối lượng rất nhỏ, Hydrogen khuếch tán nhanh và có mật độ thấp. Hydrogen ít tan trong nước và khó nhận biết bằng màu sắc hay mùi, việc phát hiện rò rỉ cần thiết bị và quy trình phù hợp, không dùng đốt thử.

Tính chất hoá học

Hydrogen có tính khử rõ rệt ở điều kiện thích hợp. Hydrogen có thể tác dụng với Oxygen tạo nước, phản ứng này toả nhiều nhiệt và có thể gây nổ nếu hỗn hợp khí không được kiểm soát. Hydrogen cũng có thể khử một số oxide kim loại ở nhiệt độ cao, ví dụ khử copper(II) oxide tạo đồng và nước. Ngoài ra, Hydrogen tham gia tạo acid, hợp chất hữu cơ và nhiều hợp chất vô cơ quan trọng. Khi học Hydrogen, cần chú ý phản ứng với Oxygen, phản ứng điều chế và vai trò chất khử.

Ứng dụng

Hydrogen được dùng trong sản xuất amoniac, hidro hoá dầu mỡ, sản xuất nhiên liệu, pin nhiên liệu và một số quá trình công nghiệp. Hydrogen là chất mang năng lượng; tác động môi trường phụ thuộc phương pháp sản xuất và nguồn năng lượng sử dụng. Trong chương trình phổ thông, Hydrogen thường xuất hiện trong bài điều chế khí, phản ứng thế kim loại với acid và phản ứng khử oxide kim loại.

Nguyên tử khối và đồng vị

Nguyên tử khối chuẩn: [1.007 84, 1.008 11]. Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 1.

Phân bố trong tự nhiên

Hydrogen có mặt trong nước và nhiều hợp chất hữu cơ. Trong vũ trụ, đây là nguyên tố phổ biến nhất, hiện diện nhiều trong các ngôi sao. Trên Trái Đất, khí H₂ tự do không phải dạng tồn tại chủ yếu. Hydrogen công nghiệp có thể được sản xuất từ khí thiên nhiên hoặc điện phân nước; tác động môi trường phụ thuộc phương pháp và nguồn năng lượng.

Lịch sử phát hiện

Henry Cavendish nghiên cứu và phân biệt khí hydrogen năm 1766. Tên hydrogen gắn với khả năng tạo nước khi phản ứng với oxygen, được Antoine Lavoisier sử dụng. Việc nhận diện hydrogen giúp thay đổi quan niệm trước đây rằng nước là một nguyên tố.

Lưu ý an toàn

Hydrogen dễ cháy; hỗn hợp với oxygen có thể gây nổ. Tính không màu, không mùi không giúp nhận biết rò rỉ bằng giác quan. Không dùng việc đốt thử làm cách kiểm tra rò rỉ. Khí nén và hydrogen lỏng còn có các nguy cơ liên quan đến áp suất, nhiệt độ thấp và thiếu oxygen.

Hợp chất và phản ứng minh họa

H₂O

Nước

H₂O₂

Hydrogen peroxide

HCl

Hydrogen chloride; hydrochloric acid khi trong nước

NaH

Sodium hydride

CH₄

Methane

NH₃

Ammonia

HNO₃

Nitric acid

HF

Hydrogen fluoride

NaOH

Sodium hydroxide

NaHCO₃

Sodium hydrogen carbonate

Mg(OH)₂

Magnesium hydroxide

Al(OH)₃

Aluminium hydroxide

PH₃

Phosphine

H₃PO₄

Phosphoric acid

H₂S

Hydrogen sulfide

H₂SO₄

Sulfuric acid

KOH

Potassium hydroxide

Ca(OH)₂

Calcium hydroxide

Fe(OH)₂

Iron(II) hydroxide

Fe(OH)₃

Iron(III) hydroxide

Cu(OH)₂

Copper(II) hydroxide

NH₄Cl

Ammonium chloride

2 H₂O (l) → 2 H₂ (g) + O₂ (g)

Điều kiện: Điện phân nước có chất điện li thích hợp.

Hiện tượng: Sinh hydrogen và oxygen ở hai điện cực.

2 H₂ (g) + O₂ (g) → 2 H₂O (g)

Điều kiện: Có năng lượng khơi mào; nước có thể ngưng tụ sau khi làm nguội.

Hiện tượng: Phản ứng tỏa nhiệt.

C (s) + H₂O (g) → CO (g) + H₂ (g)

Điều kiện: Hơi nước qua carbon nóng ở nhiệt độ cao; mô hình phản ứng khí than.

Hiện tượng: Tạo hỗn hợp CO và H2.

NaH (s) + H₂O (l) → NaOH (aq) + H₂ (g)

Điều kiện: Hydride phản ứng với nước.

Hiện tượng: Giải phóng H2; phản ứng mạnh.

2 H₂O₂ (aq) → 2 H₂O (l) + O₂ (g)

Điều kiện: Phân hủy; có thể được xúc tác bởi MnO2.

Hiện tượng: Giải phóng oxygen.

HCl (aq) + NaOH (aq) → NaCl (aq) + H₂O (l)

Điều kiện: Dung dịch acid và base.

Hiện tượng: Trung hòa; không nhất thiết có hiện tượng nhìn thấy.

Fe (s) + 2 HCl (aq) → FeCl₂ (aq) + H₂ (g)

Điều kiện: HCl loãng, không có chất oxi hoá bổ sung đáng kể.

Hiện tượng: Fe tan dần và có khí H2.

Zn (s) + 2 HCl (aq) → ZnCl₂ (aq) + H₂ (g)

Điều kiện: HCl loãng.

Hiện tượng: Zn tan và có khí H2.

Mg (s) + 2 HCl (aq) → MgCl₂ (aq) + H₂ (g)

Điều kiện: HCl loãng.

Hiện tượng: Mg tan và có khí H2.

2 Al (s) + 6 HCl (aq) → 2 AlCl₃ (aq) + 3 H₂ (g)

Điều kiện: HCl loãng; lớp oxide bề mặt ảnh hưởng tốc độ.

Hiện tượng: Al tan và có khí H2 sau khi lớp bảo vệ bị phá.

CuSO₄ (aq) + 2 NaOH (aq) → Cu(OH)₂ (s) + Na₂SO₄ (aq)

Điều kiện: Dung dịch; không có chất tạo phức mạnh bổ sung.

Hiện tượng: Kết tủa xanh.

FeCl₃ (aq) + 3 NaOH (aq) → Fe(OH)₃ (s) + 3 NaCl (aq)

Điều kiện: Dung dịch; kết tủa biểu diễn bằng công thức quy ước Fe(OH)3.

Hiện tượng: Kết tủa nâu đỏ.

CaCO₃ (s) + 2 HCl (aq) → CaCl₂ (aq) + CO₂ (g) + H₂O (l)

Điều kiện: Acid tác dụng với carbonate.

Hiện tượng: Có khí CO2.

CaO (s) + H₂O (l) → Ca(OH)₂ (s)

Điều kiện: Nước phản ứng với calcium oxide; sản phẩm pha rắn khi vượt độ tan.

Hiện tượng: Tỏa nhiệt.

CO₂ (g) + Ca(OH)₂ (aq) → CaCO₃ (s) + H₂O (l)

Điều kiện: CO2 chưa dư; CO2 dư có thể làm tan kết tủa.

Hiện tượng: Dung dịch vẩn đục.

MnO₂ (s) + 2 Cl⁻ (aq) + 4 H₃O⁺ (aq) → Mn²⁺ (aq) + Cl₂ (g) + 6 H₂O (l)

Điều kiện: Môi trường acid; phản ứng ion rút gọn.

Hiện tượng: Sinh chlorine.

Ký hiệu trạng thái: s — rắn, l — lỏng, g — khí, aq — dung dịch nước. Đây là ví dụ để đọc phương trình, không phải hướng dẫn tự thực hiện thí nghiệm.

Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.

Bảng dữ liệu nguyên tố

Định danh và tính chất cơ bản
Tên quốc tếHydrogen
Tên tiếng ViệtHidro
Ký hiệuH
Số hiệu nguyên tử1
Nguyên tử khối chuẩn[1.007 84, 1.008 11]
Nhóm1
Chu kỳ1
Khốis
Cấu hình electron tham khảo1s¹
Trạng thái ở 20 °CChất khí
Nhiệt độ nóng chảy-259.16 °C
Nhiệt độ sôi-252.879 °C
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
Năng lượng ion hoá của nguyên tử trung hòa ở trạng thái cơ bản
Năng lượng ion hoá thứ nhất (eV)13.598434599702 ± 0.000000000012

Giá trị tính toán. NIST Atomic Spectra Database.

Tính chất tham khảo theo bảng tổng hợp Mendeleev
Độ âm điện (Pauling)2.2
Khối lượng riêng (g/cm³)8.2e-05
Bán kính cộng hoá trị — Cordero (pm)31
Bán kính van der Waals (pm)110
Nhiệt dung mol (J/mol/K)28.836
Độ dẫn nhiệt (W/m/K)0.1815
Enthalpy nóng chảy (kJ/mol)0.117

Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.

Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.

Số electron lớp ngoài cùng được suy từ cấu hình tham khảo; hoá trị trong hợp chất cần xét riêng.

Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.

Tham khảo thêm

Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.