Hydrogen
Tên tiếng Việt: Hidro · H
Hydrogen (hidro) là nguyên tố đầu tiên trong bảng tuần hoàn và có cấu tạo nguyên tử đơn giản nhất. Dù chỉ có số hiệu nguyên tử 1, Hydrogen lại có vai trò rất lớn trong hoá học vì xuất hiện trong nước, acid, base, hợp chất hữu cơ và nhiều phản ứng oxi hoá - khử. Khi học Hydrogen, người học cần hiểu rằng đây là nguyên tố đặc biệt: nằm ở nhóm 1 nhưng không phải kim loại kiềm điển hình.
Tra cứu đồng vị
Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.
| Đồng vị | Neutron | Khối lượng (u) | Tỉ phần nguyên tử (0–1) |
|---|---|---|---|
| H-1 | 0 | 1.00782503223(9) | [0.999 72, 0.999 99] |
| H-2 | 1 | 2.01410177812(12) | [0.000 01, 0.000 28] |
Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.
Tính số hạt
1 proton · 0 neutron · 1 electron
Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.
Hoá trị, số oxi hoá và ion
Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.
Hoá trị trong ví dụ
I trong HCl
Số oxi hoá
Trong đơn chất: 0.
+1 trong HCl
-1 trong NaH
Ion đơn nguyên tử
H⁺ · 0 electron
H⁻ · 2 electron
Ký hiệu dùng trong mô hình ion; trong dung dịch, ion có thể hydrat hoá hoặc tạo phức.
Cấu tạo nguyên tử
Nguyên tử Hydrogen trung hoà có 1 proton và 1 electron. Cấu hình tham khảo: 1s¹. Phân bố electron theo lớp: 1.
1s¹Tính chất vật lý
Ở điều kiện thường, Hydrogen là chất khí không màu, không mùi, nhẹ nhất trong các khí. Phân tử Hydrogen gồm hai nguyên tử H liên kết với nhau tạo H₂. Vì có khối lượng rất nhỏ, Hydrogen khuếch tán nhanh và có mật độ thấp. Hydrogen ít tan trong nước và khó nhận biết bằng màu sắc hay mùi, việc phát hiện rò rỉ cần thiết bị và quy trình phù hợp, không dùng đốt thử.
Tính chất hoá học
Hydrogen có tính khử rõ rệt ở điều kiện thích hợp. Hydrogen có thể tác dụng với Oxygen tạo nước, phản ứng này toả nhiều nhiệt và có thể gây nổ nếu hỗn hợp khí không được kiểm soát. Hydrogen cũng có thể khử một số oxide kim loại ở nhiệt độ cao, ví dụ khử copper(II) oxide tạo đồng và nước. Ngoài ra, Hydrogen tham gia tạo acid, hợp chất hữu cơ và nhiều hợp chất vô cơ quan trọng. Khi học Hydrogen, cần chú ý phản ứng với Oxygen, phản ứng điều chế và vai trò chất khử.
Ứng dụng
Hydrogen được dùng trong sản xuất amoniac, hidro hoá dầu mỡ, sản xuất nhiên liệu, pin nhiên liệu và một số quá trình công nghiệp. Hydrogen là chất mang năng lượng; tác động môi trường phụ thuộc phương pháp sản xuất và nguồn năng lượng sử dụng. Trong chương trình phổ thông, Hydrogen thường xuất hiện trong bài điều chế khí, phản ứng thế kim loại với acid và phản ứng khử oxide kim loại.
Nguyên tử khối và đồng vị
Nguyên tử khối chuẩn: [1.007 84, 1.008 11]. Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 1.
Phân bố trong tự nhiên
Hydrogen có mặt trong nước và nhiều hợp chất hữu cơ. Trong vũ trụ, đây là nguyên tố phổ biến nhất, hiện diện nhiều trong các ngôi sao. Trên Trái Đất, khí H₂ tự do không phải dạng tồn tại chủ yếu. Hydrogen công nghiệp có thể được sản xuất từ khí thiên nhiên hoặc điện phân nước; tác động môi trường phụ thuộc phương pháp và nguồn năng lượng.
Lịch sử phát hiện
Henry Cavendish nghiên cứu và phân biệt khí hydrogen năm 1766. Tên hydrogen gắn với khả năng tạo nước khi phản ứng với oxygen, được Antoine Lavoisier sử dụng. Việc nhận diện hydrogen giúp thay đổi quan niệm trước đây rằng nước là một nguyên tố.
Lưu ý an toàn
Hydrogen dễ cháy; hỗn hợp với oxygen có thể gây nổ. Tính không màu, không mùi không giúp nhận biết rò rỉ bằng giác quan. Không dùng việc đốt thử làm cách kiểm tra rò rỉ. Khí nén và hydrogen lỏng còn có các nguy cơ liên quan đến áp suất, nhiệt độ thấp và thiếu oxygen.
Hợp chất và phản ứng minh họa
Nước
Hydrogen peroxide
Hydrogen chloride; hydrochloric acid khi trong nước
Sodium hydride
Methane
Ammonia
Nitric acid
Hydrogen fluoride
Sodium hydroxide
Sodium hydrogen carbonate
Magnesium hydroxide
Aluminium hydroxide
Phosphine
Phosphoric acid
Hydrogen sulfide
Sulfuric acid
Potassium hydroxide
Calcium hydroxide
Iron(II) hydroxide
Iron(III) hydroxide
Copper(II) hydroxide
Ammonium chloride
2 H₂O (l) → 2 H₂ (g) + O₂ (g)
Điều kiện: Điện phân nước có chất điện li thích hợp.
Hiện tượng: Sinh hydrogen và oxygen ở hai điện cực.
2 H₂ (g) + O₂ (g) → 2 H₂O (g)
Điều kiện: Có năng lượng khơi mào; nước có thể ngưng tụ sau khi làm nguội.
Hiện tượng: Phản ứng tỏa nhiệt.
C (s) + H₂O (g) → CO (g) + H₂ (g)
Điều kiện: Hơi nước qua carbon nóng ở nhiệt độ cao; mô hình phản ứng khí than.
Hiện tượng: Tạo hỗn hợp CO và H2.
NaH (s) + H₂O (l) → NaOH (aq) + H₂ (g)
Điều kiện: Hydride phản ứng với nước.
Hiện tượng: Giải phóng H2; phản ứng mạnh.
2 H₂O₂ (aq) → 2 H₂O (l) + O₂ (g)
Điều kiện: Phân hủy; có thể được xúc tác bởi MnO2.
Hiện tượng: Giải phóng oxygen.
HCl (aq) + NaOH (aq) → NaCl (aq) + H₂O (l)
Điều kiện: Dung dịch acid và base.
Hiện tượng: Trung hòa; không nhất thiết có hiện tượng nhìn thấy.
Fe (s) + 2 HCl (aq) → FeCl₂ (aq) + H₂ (g)
Điều kiện: HCl loãng, không có chất oxi hoá bổ sung đáng kể.
Hiện tượng: Fe tan dần và có khí H2.
Zn (s) + 2 HCl (aq) → ZnCl₂ (aq) + H₂ (g)
Điều kiện: HCl loãng.
Hiện tượng: Zn tan và có khí H2.
Mg (s) + 2 HCl (aq) → MgCl₂ (aq) + H₂ (g)
Điều kiện: HCl loãng.
Hiện tượng: Mg tan và có khí H2.
2 Al (s) + 6 HCl (aq) → 2 AlCl₃ (aq) + 3 H₂ (g)
Điều kiện: HCl loãng; lớp oxide bề mặt ảnh hưởng tốc độ.
Hiện tượng: Al tan và có khí H2 sau khi lớp bảo vệ bị phá.
CuSO₄ (aq) + 2 NaOH (aq) → Cu(OH)₂ (s) + Na₂SO₄ (aq)
Điều kiện: Dung dịch; không có chất tạo phức mạnh bổ sung.
Hiện tượng: Kết tủa xanh.
FeCl₃ (aq) + 3 NaOH (aq) → Fe(OH)₃ (s) + 3 NaCl (aq)
Điều kiện: Dung dịch; kết tủa biểu diễn bằng công thức quy ước Fe(OH)3.
Hiện tượng: Kết tủa nâu đỏ.
CaCO₃ (s) + 2 HCl (aq) → CaCl₂ (aq) + CO₂ (g) + H₂O (l)
Điều kiện: Acid tác dụng với carbonate.
Hiện tượng: Có khí CO2.
CaO (s) + H₂O (l) → Ca(OH)₂ (s)
Điều kiện: Nước phản ứng với calcium oxide; sản phẩm pha rắn khi vượt độ tan.
Hiện tượng: Tỏa nhiệt.
CO₂ (g) + Ca(OH)₂ (aq) → CaCO₃ (s) + H₂O (l)
Điều kiện: CO2 chưa dư; CO2 dư có thể làm tan kết tủa.
Hiện tượng: Dung dịch vẩn đục.
MnO₂ (s) + 2 Cl⁻ (aq) + 4 H₃O⁺ (aq) → Mn²⁺ (aq) + Cl₂ (g) + 6 H₂O (l)
Điều kiện: Môi trường acid; phản ứng ion rút gọn.
Hiện tượng: Sinh chlorine.
Ký hiệu trạng thái: s — rắn, l — lỏng, g — khí, aq — dung dịch nước. Đây là ví dụ để đọc phương trình, không phải hướng dẫn tự thực hiện thí nghiệm.
Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.
Bảng dữ liệu nguyên tố
| Tên quốc tế | Hydrogen |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Hidro |
| Ký hiệu | H |
| Số hiệu nguyên tử | 1 |
| Nguyên tử khối chuẩn | [1.007 84, 1.008 11] |
| Nhóm | 1 |
| Chu kỳ | 1 |
| Khối | s |
| Cấu hình electron tham khảo | 1s¹ |
| Trạng thái ở 20 °C | Chất khí |
| Nhiệt độ nóng chảy | -259.16 °C |
| Nhiệt độ sôi | -252.879 °C |
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
| Năng lượng ion hoá thứ nhất (eV) | 13.598434599702 ± 0.000000000012 |
|---|
Giá trị tính toán. NIST Atomic Spectra Database.
| Độ âm điện (Pauling) | 2.2 |
|---|---|
| Khối lượng riêng (g/cm³) | 8.2e-05 |
| Bán kính cộng hoá trị — Cordero (pm) | 31 |
| Bán kính van der Waals (pm) | 110 |
| Nhiệt dung mol (J/mol/K) | 28.836 |
| Độ dẫn nhiệt (W/m/K) | 0.1815 |
| Enthalpy nóng chảy (kJ/mol) | 0.117 |
Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.
Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.
Số electron lớp ngoài cùng được suy từ cấu hình tham khảo; hoá trị trong hợp chất cần xét riêng.
Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.
Tham khảo thêm
Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.