Dung dịch chưa bão hòa là dung dịch đang chứa lượng chất tan thấp hơn giới hạn hòa tan ở điều kiện xác định, nên còn có thể hòa tan thêm chính chất đó. Điều này không đồng nghĩa dung dịch phải loãng: phải so với độ tan của chất đang xét tại cùng nhiệt độ và dung môi.
So sánh lượng chất tan với giới hạn
Nếu tại nhiệt độ T, 100 g nước có thể hòa tan tối đa 36 g chất A, thì dung dịch đang chứa 20 g A trong 100 g nước là chưa bão hòa vì 20 < 36. Khi giữ T và không xảy ra phản ứng, phần dung dịch còn khả năng hòa tan thêm A.
Nếu lượng đã tan đạt 36 g trên 100 g nước và hệ ở cân bằng, trạng thái là bão hòa. Lưu ý S là giới hạn của từng chất; không thể lấy độ tan của A để kết luận về chất B hoặc hỗn hợp có phản ứng.
Dung dịch đậm đặc vẫn có thể chưa bão hoà
“Đậm đặc” và “loãng” chỉ nói mức nồng độ tương đối; còn “bão hòa” và “chưa bão hòa” nói dung dịch đã chạm giới hạn hòa tan chưa. Một dung dịch chứa 20 g chất A/100 g nước có thể được coi là khá đậm đặc trong một bối cảnh, nhưng vẫn chưa bão hòa nếu giới hạn là 36 g/100 g nước.
Ngược lại, dung dịch chứa rất ít một muối khó tan có thể đã bão hòa. Nồng độ phần trăm có thể giúp so lượng chất tan theo khối lượng dung dịch, nhưng không đủ để khẳng định bão hòa khi thiếu dữ liệu độ tan.
Tính lượng chất còn có thể hoà tan
Bài toán mẫu: giả sử ở nhiệt độ T, độ tan của A là S = 36 g/100 g nước; đã hòa tan 20 g A trong đúng 100 g nước. Hỏi còn hòa tan tối đa bao nhiêu gam A?
Bước 1: xác định lượng tối đa = 36 g A. Bước 2: trừ lượng đã tan: 36 − 20 = 16 g A. Kiểm ngược: sau khi hòa tan thêm đủ 16 g, tổng A đã tan = 36 g, vừa bằng giới hạn ở T.
Nếu chỉ có 50 g nước, lượng tối đa là 36 × 50/100 = 18 g A; khi đã tan 10 g, lượng còn có thể tan tối đa là 8 g. Bước đổi theo khối lượng dung môi phải được làm trước khi trừ. Cách đọc độ tan đúng điều kiện là nền tảng của phép tính này.
Làm bão hoà bằng thêm chất hoặc giảm dung môi
Có thể tiến tới bão hòa bằng cách thêm dần chất tan và chờ cân bằng ở nhiệt độ không đổi. Một cách khác, đối với chất tan không bay hơi và điều kiện thích hợp, là loại bớt dung môi; lúc đó nồng độ tăng và có thể chạm giới hạn hòa tan.
Ví dụ giả định: 20 g A hòa tan trong 100 g nước với S = 36 g/100 g nước tại T. Nếu không mất A, để dung dịch vừa đạt bão hòa chỉ nhờ giảm lượng nước, cần lượng nước cuối = 20 × 100/36 ≈ 55,56 g, tức phải bớt khoảng 44,44 g nước. Phép tính chỉ là cân bằng khối lượng lý tưởng, không phải hướng dẫn đun hay cô hóa chất tại nhà.
Nếu chất tan cũng bay hơi, phân hủy hoặc phản ứng trong quá trình này, giả thiết khối lượng chất tan không đổi không còn đúng.
Vì sao phải giữ nhiệt độ cố định khi so sánh
Độ tan có thể biến đổi theo nhiệt độ; một dung dịch chưa bão hòa ở T1 có thể đạt bão hòa hoặc kết tinh khi chuyển sang T2, tùy chất và chiều biến đổi độ tan. Với nhiều chất rắn, nhiệt độ tăng thường làm tăng S, nhưng không phải tất cả.
Với khí hòa tan, không chỉ nhiệt độ mà cả áp suất riêng phần của khí trên mặt dung dịch cũng ảnh hưởng trạng thái bão hòa. Vì thế mọi phép so sánh khả năng tan thêm phải nêu rõ chất, dung môi và điều kiện. Không suy dung dịch đã bão hòa chỉ vì không còn thấy bột sau khi khuấy.



