Dung dịch bão hòa là dung dịch đã đạt giới hạn hòa tan của một chất ở nhiệt độ, áp suất và dung môi xác định, khi xét trạng thái cân bằng. Thêm chất tan cùng loại trong điều kiện đó không làm nồng độ cân bằng tăng thêm. Dung dịch bão hòa không nhất thiết có cặn rắn nhìn thấy.
Đạt giới hạn hoà tan ở một điều kiện
Muốn xác định một dung dịch có bão hòa hay không phải so lượng đã tan với độ tan của chính chất đó trong cùng dung môi, ở cùng điều kiện. Với chất rắn phổ thông, độ tan S thường ghi bằng gam chất tan trong 100 g nước tại một nhiệt độ xác định.
Ví dụ giả định ở nhiệt độ T: 100 g nước hòa tan tối đa 20 g chất A và cân bằng đạt được. Phần dung dịch chứa 20 g A trong 100 g nước là dung dịch bão hòa ở T. Nếu bổ sung thêm 3 g A mà vẫn giữ T, lượng A bổ sung sẽ không tan thêm đáng kể sau khi hệ trở lại cân bằng.
Điều kiện cần nói rõ: nếu thay đổi nhiệt độ hoặc dung môi, giới hạn hòa tan có thể khác. Với khí, áp suất riêng phần của khí cũng rất quan trọng.
Dung dịch bão hoà có thể không có chất rắn dư
Dung dịch có thể bão hòa dù hoàn toàn trong suốt và không còn một hạt rắn dư: ví dụ vừa hòa tan đúng lượng tối đa trong nước tại nhiệt độ đã nêu rồi tách bỏ phần cặn (nếu có) mà không làm đổi điều kiện. Cặn nhìn thấy là dấu hiệu gợi ý, không phải điều kiện bắt buộc của định nghĩa.
Ngược lại, trong cốc còn cặn, cần chắc chắn phần rắn chưa tan là đúng chất đang xét và hệ đã đủ thời gian đạt cân bằng. Chất rắn có thể còn lại vì khuấy chưa đủ hoặc vì có chất không tan khác, nên không chỉ nhìn cặn để kết luận.
Cân bằng động khi có chất rắn cùng tồn tại
Khi pha rắn cùng tồn tại với dung dịch bão hòa ở cân bằng, các hạt vẫn có thể rời mạng tinh thể vào dung dịch và các hạt trong dung dịch cũng có thể trở về pha rắn. Ở trạng thái cân bằng động, hai quá trình diễn ra với tốc độ bằng nhau, nên lượng chất tan trung bình không đổi theo thời gian.
Ví dụ muối ít tan AgCl có cân bằng AgCl(s) ⇌ Ag+(aq) + Cl−(aq). “Không tan” trong bảng phổ thông không có nghĩa hoàn toàn không có ion trong dung dịch. Không suy rằng mọi dung dịch bão hòa đều cần một mẫu rắn hiện diện trong cốc để duy trì trạng thái ấy.
Đổi nhiệt độ có thể làm thay đổi trạng thái
Thay đổi nhiệt độ có thể làm độ tan đổi, nên dung dịch đang bão hòa ở nhiệt độ này có thể trở thành dung dịch chưa bão hòa ở nhiệt độ khác nếu giới hạn hòa tan tăng và chưa có quá trình khác xảy ra.
Ngược lại, hạ nhiệt với một chất có độ tan giảm khi nhiệt độ giảm có thể khiến chất tan kết tinh. Đôi khi xuất hiện dung dịch quá bão hòa tạm thời trước khi kết tinh: đó là trạng thái không cân bằng bền vững, nên không nên đồng nhất với trạng thái bão hòa thông thường.
Không phát biểu mọi chất rắn đều tăng độ tan khi nóng lên; hãy dựa vào dữ liệu của từng chất.
Tính khối lượng dung dịch bão hoà từ S
Ví dụ tính toán: giả sử ở nhiệt độ T, độ tan của chất A là S = 20 g trong 100 g nước. Cần tính khối lượng dung dịch bão hòa và C% theo khối lượng, giả sử chỉ có nước và A, không mất chất.
Bước 1: 100 g nước + 20 g A đã tan = 120 g dung dịch. Bước 2: C% = (20/120) × 100% ≈ 16,67%, không phải 20%. Kiểm ngược: 120 g × 16,67% ≈ 20 g A.
Nếu có 250 g nước và cùng S, lượng A tối đa hòa tan là 20 × 250/100 = 50 g; khối lượng dung dịch bão hòa là 250 + 50 = 300 g, nên C% = 50/300 × 100% ≈ 16,67%. Tỉ lệ không đổi vì cùng chất và cùng điều kiện.



