Bỏ qua điều hướng

Độ tan là gì?

Minh hoạ Độ tan là gì?

Độ tan cho biết lượng chất có thể hòa tan tối đa trong một lượng dung môi xác định khi hệ ở cân bằng tại nhiệt độ, áp suất đã cho. Trong bài tập phổ thông về chất rắn tan trong nước, độ tan thường ký hiệu S và viết dưới dạng số gam chất tan trên 100 g nước. S không phải là phần trăm chất tan trong dung dịch.

Lượng chất tối đa tan trong lượng dung môi xác định

Một dung dịch đạt giới hạn hòa tan của chất đang xét ở cùng điều kiện được gọi là dung dịch bão hòa. Giới hạn này không chỉ phụ thuộc lượng chất đã cho vào, mà còn phụ thuộc bản chất chất tan, dung môi và điều kiện.

Ví dụ giả định: tại nhiệt độ T cố định, 100 g nước hòa tan tối đa 36 g chất A. Khi đạt cân bằng, S(A) = 36 g/100 g nước tại T. Nếu cho 40 g A vào 100 g nước và không xảy ra phản ứng, thì tối đa 36 g thuộc pha dung dịch và còn khoảng 4 g rắn dư.

Để dùng S với 250 g nước, nhân theo tỉ lệ: mtan tối đa = 36 × 250/100 = 90 g. Kiểm ngược 90/250 × 100 = 36 g/100 g nước.

Ghi S theo g trên100g nước và nhiệt độ

Chú ý cách ghi đơn vị: S = 36 g chất A/100 g H2O (ở nhiệt độ T đã nêu) không đồng nghĩa dung dịch chứa 36% chất tan. Nếu hòa tan 36 g chất A trong 100 g nước, khối lượng dung dịch bão hòa là 136 g; C% = 36/136 × 100% ≈ 26,47%.

Công thức quy đổi với chất tan và nước, không có phản ứng hay mất chất, là C%bão hòa = 100S/(100 + S), khi S có đơn vị g/100 g nước. Kiểm ngược C% = 26,47% thì khối lượng chất tan trong 136 g dung dịch xấp xỉ 36 g.

Áp suất đặc biệt quan trọng đối với khí hòa tan; với chất rắn trong chất lỏng, ảnh hưởng áp suất thường nhỏ trong bài tập phổ thông.

Đọc đồ thị độ tan

Đồ thị độ tan thường có trục ngang là nhiệt độ (°C) và trục đứng là S (g chất tan/100 g nước). Chọn một nhiệt độ trên trục ngang, đi lên đến đường của đúng chất đang xét rồi đọc S theo trục đứng.

Nhiệt độ (°C) S của chất B (g/100 g nước)
20 20
40 30
60 40

Đây là số liệu giả định để luyện cách đọc, không phải dữ liệu thực nghiệm của một chất xác định. Tại 40°C, nếu có 100 g nước, lượng B tối đa hòa tan theo bảng là 30 g. Với 50 g nước ở cùng nhiệt độ, giới hạn tương ứng là 30 × 50/100 = 15 g. Chỉ nội suy giữa hai điểm nếu đề cho phép xem đường biến thiên liên tục phù hợp.

Chất rắn và khí phản ứng khác nhau với điều kiện

Với nhiều chất rắn, độ tan trong nước thường tăng khi nhiệt độ tăng, nhưng có ngoại lệ nên không coi đây là quy luật tuyệt đối. Với nhiều chất khí hòa tan trong nước, độ tan thường giảm khi nhiệt độ tăng.

Ở nhiệt độ không đổi và hệ gần cân bằng, tăng áp suất riêng phần của một khí phía trên dung dịch thường làm tăng lượng khí hòa tan (định luật Henry trong phạm vi áp dụng). Khi mở nắp đồ uống có gas, áp suất CO2 phía trên giảm và khí có thể thoát ra thành bọt. Không áp dụng công thức của khí hòa tan cho muối rắn.

Phân biệt độ tan, nồng độ và tốc độ hoà tan

Độ tan là giới hạn ở cân bằng; nồng độ là lượng chất đang có trong dung dịch; tốc độ hòa tan mô tả chất tan nhanh hay chậm. Nghiền nhỏ hoặc khuấy thường làm một mẫu rắn tan nhanh hơn, nhưng không có nghĩa sẽ tăng độ tan cân bằng của chính chất đó ở nhiệt độ cố định.

Ví dụ, một dung dịch chưa bão hòa có thể chứa ít chất tan hơn S và còn tiếp tục hòa tan thêm; một dung dịch đậm đặc cũng có thể chưa đạt S. Không suy trạng thái bão hòa từ cảm giác “đặc” hay “loãng”.

Tính lượng kết tinh khi hạ nhiệt với giả thiết rõ

Bài toán theo dữ liệu giả định ở H2 đọc đồ thị: Hòa tan 40 g chất B vào 100 g nước ở 60°C, tạo dung dịch bão hòa. Hạ từ 60°C xuống 20°C; tại 20°C, S(B) = 20 g/100 g nước. Giả sử không bay hơi nước, không có phản ứng và chất kết tinh là B nguyên chất không chứa nước kết tinh.

Bước 1: ở 60°C đã hòa tan 40 g B. Bước 2: ở 20°C phần dung dịch chỉ giữ tối đa 20 g B với 100 g nước. Bước 3: khối lượng B kết tinh = 40 − 20 = 20 g.

Kiểm ngược: 20 g B còn hòa tan + 20 g B kết tinh = 40 g B ban đầu. Nếu có nước bay hơi hoặc tinh thể ngậm nước, kết quả cần tính lại; không dùng phép trừ này một cách máy móc.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

313 bài viết đã xuất bản