Chất tan là thành phần được hòa tan và phân tán đều trong dung môi để tạo dung dịch. Chất tan không nhất thiết là chất rắn: đường, ethanol và CO2 lần lượt có thể là chất tan rắn, lỏng, khí. Khi học bài tập, phải phân biệt lượng chất đưa vào với lượng thực sự đã hòa tan.
Chất tan có thể là rắn, lỏng hoặc khí
| Trạng thái ban đầu | Ví dụ chất tan | Dung dịch |
|---|---|---|
| Rắn | Đường hoặc NaCl | Nước đường, nước muối |
| Lỏng | Ethanol | Hỗn hợp ethanol–nước đồng nhất |
| Khí | CO2 | CO2 hòa tan trong đồ uống có gas khi đang được giữ ở điều kiện thích hợp |
Chất tan được gọi theo vai trò trong hệ, không chỉ theo trạng thái vật chất. Với đồ uống có gas, khi mở nắp áp suất giảm nên một phần khí CO2 thoát khỏi dung dịch.
Dấu hiệu phân bố trong dung môi
Dung dịch đồng nhất chứa các hạt chất tan phân bố ở quy mô phân tử hoặc ion. Với một lượng muối nhỏ trong nước và đã tan hết, không có tinh thể NaCl nhìn thấy hoặc lắng xuống theo thời gian.
Trong một cốc còn cặn muối ở đáy, chỉ các ion đã rời mạng tinh thể và phân bố trong nước thuộc phần dung dịch. Tinh thể dư là pha rắn riêng. Khi xác định dung môi của dung dịch này, nước vẫn là thành phần môi trường liên tục.
Không kết luận “chất tan hết” chỉ vì chất rắn biến mất trong chốc lát: cần xét liệu có phản ứng tạo chất mới, sự phân tán dạng keo hay bay hơi không.
Đường tan khác muối điện li ở mức hạt
Đường sucrose tan trong nước thường tồn tại dưới dạng các phân tử sucrose, nên dung dịch đường thông thường dẫn điện rất kém. Ngược lại, muối NaCl hòa tan tạo thành các ion Na+ và Cl− được nước bao quanh, vì vậy dung dịch có thể dẫn điện.
Phương trình biểu diễn gần đúng sự phân li: NaCl(s) → Na+(aq) + Cl−(aq). Không viết phân tử NaCl riêng lẻ là đơn vị tự do chiếm ưu thế trong dung dịch loãng; trong tinh thể muối cũng có mạng ion chứ không phải phân tử NaCl tách biệt.
Khả năng dẫn điện không thể dùng một mình để nhận diện chất tan khi không biết thành phần các ion khác trong mẫu.
Phân biệt lượng cho vào và lượng đã tan
Giả sử cho 20 g một chất rắn vào 100 g nước tại một nhiệt độ cố định; sau khi khuấy và đạt cân bằng, chỉ 15 g đã tan còn 5 g nằm ở đáy. Khi đó, khối lượng chất tan có trong pha dung dịch là 15 g, không phải 20 g. Nếu chỉ có nước và chất tan, khối lượng dung dịch là 100 + 15 = 115 g; tổng khối lượng cả cốc (không kể cốc) vẫn là 120 g.
Khối lượng chất đã tan được xác định theo điều kiện và giới hạn hòa tan. Khi thay nhiệt độ, lượng có thể tan cũng có thể thay đổi; không dùng riêng lượng bỏ vào để suy độ tan.
Tính lượng chất tan theo khối lượng dung dịch
Với nồng độ phần trăm theo khối lượng, công thức là C% = mchất tan/mdung dịch × 100%. Khối lượng chất tan tính bằng gam và khối lượng dung dịch cũng bằng gam, nên tỉ số không có đơn vị. Nồng độ phần trăm mô tả tỉ lệ chất tan trong phần dung dịch thực tế, không tính cặn chưa hòa tan.
Áp dụng ví dụ trên: C% = 15/115 × 100% ≈ 13,04%. Kiểm ngược: 13,04% của 115 g xấp xỉ 15 g. Nếu nhầm lấy 20/120, ta đã tính cả phần chất rắn dư chứ không phải nồng độ của dung dịch.
Ví dụ khác: 10 g NaCl tan hoàn toàn trong 90 g nước, giả sử không mất chất thì có 100 g dung dịch và C% = 10/100 × 100% = 10%. Không cần dùng thể tích khí hay thể tích dung dịch trong phép tính phần trăm khối lượng.



