Dung môi là thành phần đóng vai trò môi trường hòa tan các chất khác để tạo thành dung dịch. Trong nhiều dung dịch, dung môi có lượng lớn hơn và quyết định trạng thái vật lý của hệ. Nước là dung môi thường gặp, nhưng ethanol và nhiều chất khác cũng có thể làm dung môi.
Nhận diện dung môi trong một dung dịch
Hãy xác định hệ trước khi gọi tên: với một ít muối ăn hòa tan hoàn toàn trong nước, nước là dung môi, NaCl là chất tan; dung dịch thu được là nước muối. Chất tan có thể ở dạng rắn, lỏng hoặc khí, không chỉ là chất rắn được bỏ vào cốc.
Trong dung dịch nước đường, các phân tử sucrose phân tán trong nước; trong nước muối, ion Na+ và Cl− được hydrat hóa. Cùng là dung môi nước nhưng cách chất tan tồn tại ở mức hạt khác nhau.
Không nhầm dung môi với toàn bộ dung dịch. Ví dụ, 100 g dung dịch muối không phải 100 g nước; khối lượng này gồm cả nước và lượng muối đã tan.
Quy ước khi hai chất lỏng cùng pha trộn
Khi nước và ethanol trộn lẫn hoàn toàn theo mọi tỉ lệ thông thường, cả hai đều là chất lỏng; không thể chỉ nhìn trạng thái để biết chất nào là dung môi. Trong mô tả phổ thông, thành phần chiếm tỉ lệ lớn hơn thường được gọi là dung môi. Chẳng hạn hỗn hợp 80 g nước và 20 g ethanol được gọi thuận tiện là dung dịch ethanol trong nước; với thành phần đảo ngược, có thể mô tả nước trong ethanol.
Đây là quy ước theo cách xét hệ, không phải hai chất chuyển đổi bản chất hóa học. Thể tích nước và ethanol khi trộn có thể không cộng đơn giản; muốn tính nồng độ theo thể tích dung dịch phải dùng thể tích cuối thực tế.
Nước hoà tan được và không hoà tan được gì
Nước là dung môi phân cực. Nước hòa tan nhiều muối như NaCl và nhiều chất phân cực như đường. Tuy nhiên, có những chất ion tan rất ít trong nước, chẳng hạn AgCl; không có quy tắc “cứ là muối thì tan”.
Dầu ăn và nước thông thường không trộn lẫn thành một pha đồng nhất. Khi lắc mạnh, dầu có thể chia thành giọt nhỏ tạm thời nhưng đó là hệ phân tán, không phải dung dịch phân tử. Vì thế dầu–nước là ví dụ của hỗn hợp không đồng nhất, trừ khi xét điều kiện và thành phần đặc biệt khác.
Cần tách rõ tan với phản ứng: đôi khi chất đưa vào nước có thể phản ứng với nước; kết quả không chỉ là một quá trình hòa tan vật lý.
Liên hệ tính phân cực với lựa chọn dung môi
Một quy tắc kinh nghiệm là các chất có kiểu tương tác tương đồng thường dễ hòa tan nhau. Nước phân cực có thể tương tác với ion bằng lực ion–lưỡng cực và với phân tử phân cực bằng liên kết hydrogen hoặc các tương tác phù hợp. Nhiều chất ít phân cực có xu hướng hòa tan tốt hơn trong dung môi ít phân cực.
Tuy nhiên “giống nhau thì hòa tan nhau” không phải định luật tuyệt đối: khả năng tan còn phụ thuộc năng lượng phá cấu trúc ban đầu, tương tác giữa các hạt và nhiệt độ. Không dùng quy tắc này để khẳng định mọi chất hữu cơ hoặc mọi hợp chất phân cực đều tan.
Chọn dung môi trong thực tế còn phụ thuộc an toàn, khả năng thu hồi và tính tương thích; không thử dung môi lạ hoặc dễ cháy tại nhà.
Dung môi khác chất tham gia phản ứng
Dung môi có thể đóng vai trò môi trường để các ion, phân tử gặp nhau và phản ứng, nhưng không mặc nhiên là chất tham gia phương trình. Trong dung dịch NaCl pha từ muối ăn và nước, nước được dùng để phân tán các ion; khi viết công thức muối hòa tan, ký hiệu (aq) thể hiện chất ở dạng dung dịch nước.
Trái lại, nước đôi khi thực sự tham gia phản ứng, ví dụ CO2 + H2O ⇌ H2CO3 là một cân bằng hóa học trong nước. Phân biệt vai trò môi trường và chất phản ứng dựa vào phương trình thực tế, không dựa duy nhất vào việc nước có mặt trong cốc.
Khi pha loãng bằng cách thêm dung môi, lượng chất tan giữ nguyên nếu không có phản ứng, bay hơi hay tách chất; nồng độ giảm vì lượng dung dịch tăng. Không luôn cộng trực tiếp thể tích hai chất lỏng.



