Bảng tính tan là bảng tra cứu định tính cho biết những muối và base thông dụng tan, ít tan hoặc rất ít tan trong nước. Nhờ bảng này, người học có thể dự đoán chất nào có khả năng tạo kết tủa khi trộn hai dung dịch. Tuy nhiên, nhãn “không tan” trong bảng phổ thông không có nghĩa độ tan đúng bằng 0; nhiệt độ, nồng độ và môi trường dung dịch vẫn có ảnh hưởng.
Bảng tính tan theo cation và anion
Bảng dưới đây tập trung vào các hệ ion thường xuất hiện trong bài tập THCS–THPT. Kết quả là quy ước định tính thông dụng cho dung dịch nước ở điều kiện gần nhiệt độ phòng, không phải bảng hằng số độ tan định lượng cho mọi nồng độ.
| Cation | Cl− | NO3− | SO42− | CO32− | PO43− |
|---|---|---|---|---|---|
| Na+ | T | T | T | T | T |
| K+ | T | T | T | T | T |
| NH4+ | T | T | T | T | T |
| Ag+ | K (AgCl) | T | I (Ag2SO4) | K (Ag2CO3) | K (Ag3PO4) |
| Ca2+ | T | T | I (CaSO4) | K (CaCO3) | K (Ca3(PO4)2) |
| Ba2+ | T | T | K (BaSO4) | K (BaCO3) | K (Ba3(PO4)2) |
| Pb2+ | I (PbCl2) | T | K (PbSO4) | K (PbCO3) | K (Pb3(PO4)2) |
Đây là bảng rút gọn, không bao gồm mọi ion. Với các halide khác chloride, AgBr và AgI cũng rất ít tan trong nước; PbI2 là ví dụ iodide ít tan. Phản ứng minh hoạ: Ag+ + Br− → AgBr(s); Ag+ + I− → AgI(s); Pb2+ + 2I− → PbI2(s), khi nồng độ đủ tạo kết tủa. AgBr có màu kem/vàng nhạt, AgI và PbI2 màu vàng; PbS là sulfide màu đen. Màu và một phương trình riêng lẻ chưa đủ nhận diện mẫu có nhiều ion.
Chú giải và điều kiện đọc bảng
| Ký hiệu | Cách đọc | Hiểu đúng |
|---|---|---|
| T | Tan | Tan đáng kể theo quy ước bảng phổ thông. |
| I | Ít tan | Độ tan nhỏ và phụ thuộc điều kiện; đôi khi vẫn tạo kết tủa khi đủ nồng độ. |
| K | Rất ít tan / không tan theo cách gọi phổ thông | Vẫn có cân bằng hoà tan với lượng ion hữu hạn trong nước. |
| — | Không áp dụng trực tiếp | Cặp ion có thể tạo chất không bền hoặc xảy ra phản ứng khác; không suy máy móc. |
Bảng mang tính định tính. Muốn biết chính xác bao nhiêu gam chất tan trong 100 g nước ở một nhiệt độ, cần số liệu độ tan; muốn xác định lúc nào kết tủa bắt đầu, phải xét tích số ion và hằng số tích số tan Ksp nếu bài học yêu cầu.
Quy tắc theo họ muối và ngoại lệ quan trọng
- Nitrate: phần lớn muối NO3− thông thường tan tốt trong nước, chẳng hạn NaNO3, AgNO3, Ca(NO3)2.
- Muối Na+, K+, NH4+: nhìn chung tan tốt trong phạm vi các muối phổ thông được học.
- Chloride: đa số tan, ngoại lệ thường học là AgCl rất ít tan và PbCl2 ít tan; PbCl2 có thể tan nhiều hơn ở nhiệt độ cao.
- Sulfate: nhiều muối tan nhưng BaSO4, PbSO4 rất ít tan; CaSO4 được xếp ít tan theo bảng phổ thông.
- Carbonate, phosphate: đa số muối của kim loại ngoài nhóm kiềm có độ tan thấp; các muối Na, K và NH4 thường là ngoại lệ tan.
- Sulfide: nhiều sulfide kim loại ít tan, ví dụ CuS, PbS, nhưng việc xét tính bền và trạng thái ion trong nước còn phụ thuộc pH; không áp một quy tắc duy nhất cho mọi sulfide.
Các quy tắc này giúp dự đoán nhanh chứ không thay thế dữ liệu thực nghiệm trong bài toán đặc thù.
Base tan và ít tan trong cùng hệ tra cứu
| Chất | Đánh giá định tính | Ghi nhớ |
|---|---|---|
| NaOH, KOH | Tan tốt | Base mạnh thường gặp; tan tốt không phải đồng nghĩa với base mạnh. |
| Ba(OH)2 | Tan ở mức đáng kể | Cho ion Ba2+ và OH− trong dung dịch. |
| Ca(OH)2 | Ít tan | Nước vôi trong là dung dịch bão hoà hoặc chưa bão hoà của Ca(OH)2. |
| Mg(OH)2 | Rất ít tan | Có thể tạo chất rắn trắng. |
| Cu(OH)2 | Rất ít tan | Kết tủa xanh trong nhiều bài học. |
| Fe(OH)3 | Rất ít tan | Kết tủa nâu đỏ. |
| Al(OH)3, Zn(OH)2 | Ít tan trong nước, có tính lưỡng tính | Có thể tan trong môi trường acid hoặc kiềm thích hợp. |
Dự đoán kết tủa khi trộn dung dịch
Ví dụ 1: Trộn hai dung dịch BaCl2 và Na2SO4 có nồng độ đủ để thấy kết tủa. Ion Ba2+ kết hợp SO42− tạo BaSO4 rất ít tan:
BaCl2(aq) + Na2SO4(aq) → BaSO4(s)↓ + 2NaCl(aq).
Phương trình ion rút gọn: Ba2+(aq) + SO42−(aq) → BaSO4(s). Kiểm: mỗi vế có 1 Ba, 1 S, 4 O; tổng điện tích đều bằng 0.
Ví dụ 2: AgNO3(aq) + NaCl(aq) → AgCl(s)↓ + NaNO3(aq). Ion rút gọn: Ag+ + Cl− → AgCl(s). AgCl rất ít tan nên có thể xuất hiện kết tủa trắng trong điều kiện phù hợp.
Trái lại, khi trộn NaCl và KNO3 trong nước, các ion thường vẫn ở dạng hoà tan; không có động lực tạo kết tủa, khí hay chất điện li yếu rõ rệt chỉ từ việc “đổi chỗ” công thức. Muốn xem thêm các trường hợp điển hình, tra phản ứng tạo kết tủa.
Chất ít tan có thể tan lại trong điều kiện nào?
“Ít tan trong nước” không có nghĩa “không phản ứng với acid”. Ví dụ carbonate rắn có thể tan trong acid do tạo CO2: CaCO3(s) + 2HCl(aq) → CaCl2(aq) + CO2(g) + H2O(l). Phản ứng này phụ thuộc loại chất rắn, acid và điều kiện, không áp cho mọi muối ít tan.
AgCl có thể tan trong dung dịch chứa chất tạo phức phù hợp; Al(OH)3 có thể tan trong cả acid lẫn kiềm mạnh. BaSO4 lại rất khó tan trong nước và khó tan trong nhiều acid loãng thông thường. Do đó, phải xem cân bằng hoà tan, acid–base và sự tạo phức, thay vì chỉ đọc một ô trong bảng.
Bài dùng bảng và viết phương trình ion
Bài 1: Dự đoán khi trộn dung dịch CaCl2 và Na2CO3 ở nồng độ thường dùng trong bài học. Tra cặp Ca2+/CO32− được CaCO3 ít tan. Phương trình: CaCl2 + Na2CO3 → CaCO3↓ + 2NaCl. Ion rút gọn: Ca2+ + CO32− → CaCO3(s). Kiểm tổng điện tích vế trái và phải đều 0.
Bài 2: Dung dịch Ba(NO3)2 được trộn với K2SO4. BaSO4 rất ít tan; các nitrate và muối K thông thường tan. Phương trình: Ba(NO3)2 + K2SO4 → BaSO4↓ + 2KNO3.
Bài 3: So sánh AgCl và CaSO4. Cả hai đều bị xếp vào nhóm tan kém trên nhiều bảng, nhưng CaSO4 có độ tan cao hơn đáng kể so với AgCl. Vì vậy, hai ô cùng được dùng để dự đoán kết tủa trong bài sơ cấp không cho phép kết luận chúng có cùng Ksp, cùng độ tan hoặc cùng điều kiện xuất hiện kết tủa.



