Bảng màu kết tủa dùng để tra công thức chất rắn ít tan, màu quan sát thường gặp và những ion có thể tạo ra chất đó. Màu chỉ là dấu hiệu định hướng: nhiều chất cùng màu và một chất có thể đổi màu theo môi trường hoặc thời gian.
Bảng kết tủa theo công thức, màu và ion tạo thành
| Kết tủa | Màu thường mô tả | Ion điển hình tạo thành | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| AgCl | Trắng | Ag+, Cl− | Nhạy ánh sáng |
| AgBr | Trắng kem | Ag+, Br− | Khác AgCl và AgI chỉ theo mức màu tương đối |
| AgI | Vàng | Ag+, I− | Không đủ để loại mọi chất vàng khác |
| BaSO4 | Trắng | Ba2+, SO42− | Ít tan trong nước |
| Cu(OH)2 | Xanh lam | Cu2+, OH− | Từ dung dịch ion Cu(II) thích hợp |
| Fe(OH)2 | Xanh lục nhạt | Fe2+, OH− | Dễ biến đổi khi gặp không khí |
| Fe(OH)3 | Nâu đỏ | Fe3+, OH− | Thường quan sát dạng keo |
Màu trong bảng là cách gọi thông dụng trong sách giáo khoa, không phải giá trị quang phổ tuyệt đối. Các thí nghiệm thực chỉ có ý nghĩa khi biết thành phần mẫu, thuốc thử và điều kiện.
Ví dụ về cân bằng ion: Cu2+ + 2OH− → Cu(OH)2 (kết tủa xanh); Fe3+ + 3OH− → Fe(OH)3 (nâu đỏ). Mỗi phản ứng đều bảo toàn nguyên tử và điện tích.
Phân biệt trắng, trắng kem, vàng và màu chuyển theo thời gian
Với bạc halide, thông thường AgCl trắng, AgBr trắng kem, AgI vàng. Nếu sắc độ không rõ, không thể suy luận tuyệt đối bằng quan sát màu; phép thử xác nhận và thành phần mẫu mới mang tính phân biệt.
Khi để dưới ánh sáng, chất rắn chứa bạc có thể bị biến đổi và sẫm màu. Do vậy, so màu ở thời điểm khác nhau hoặc mẫu không cùng điều kiện có thể gây nhầm.
Muốn nhìn nhận thêm cả màu của chất trong dung dịch, tham khảo bảng màu dung dịch và kết tủa. Màu ion đã hòa tan không nhất thiết trùng với màu pha rắn sau phản ứng.
Hydroxide Fe(II), Fe(III), Cu(II) dễ gặp
| Ion được xét | Tác dụng với OH− | Điểm cần nhớ |
|---|---|---|
| Fe2+ | Fe(OH)2, xanh lục nhạt | Dễ đổi nâu khi bị oxi hóa bởi không khí |
| Fe3+ | Fe(OH)3, nâu đỏ | Không đồng nhất với màu dung dịch Fe(III) |
| Cu2+ | Cu(OH)2, xanh lam | Thường là kết tủa dạng keo |
Ví dụ Fe2+ + 2OH− → Fe(OH)2 và Fe3+ + 3OH− → Fe(OH)3. Hai phương trình có hệ số hydroxide khác nhau vì điện tích ion sắt khác nhau.
Không gọi Fe(OH)2 luôn có cùng màu khi để lâu; không dùng màu quan sát đã bị oxy hóa để kết luận ngay ion ban đầu là Fe3+.
Ảnh hưởng ánh sáng, không khí và thuốc thử dư
Kết tủa nhạy ánh sáng có thể sẫm màu; Fe(OH)2 dễ bị oxy hóa. Khi thêm thuốc thử quá lượng, một số hydroxide lưỡng tính như Al(OH)3 tan trở lại trong môi trường kiềm mạnh. Đây là biến đổi hóa học tiếp theo, không phải “kết tủa chưa hình thành”.
Ví dụ Al3+ + 3OH− → Al(OH)3 rồi trong kiềm dư Al(OH)3 + OH− → [Al(OH)4]−. Hệ có thể đi qua giai đoạn đục trước khi trong trở lại; cần ghi rõ lượng thuốc thử.
Không bao giờ thử màu bằng tiếp xúc trực tiếp, ngửi hoặc nếm; kết luận nhận biết hóa học chỉ dựa vào dữ kiện đã cho và quy trình thực hành do giáo viên quản lý.
Dùng màu để chọn phép thử xác nhận
Khi thấy kết tủa trắng, liệt kê nhiều khả năng hợp lý như AgCl hoặc BaSO4, sau đó xem ion đã có trong mẫu. Dùng thuốc thử có tính chọn lọc ở điều kiện thích hợp để loại nhiễu. Ví dụ với halide, dung dịch bạc nitrate trong môi trường acid nitric loãng cho AgCl trắng, AgBr trắng kem, AgI vàng.
Với bài nhận biết ion, màu là bước một trong chuỗi bằng chứng. Nếu đề chỉ nói “cho vào NaOH thấy kết tủa trắng”, không thể suy ngay Al3+ vì Mg2+, Ca2+ cũng có thể tạo hydroxide trắng trong điều kiện thích hợp.
Bài vận dụng: Hai mẫu tạo chất rắn trắng và xanh lam với NaOH. Chưa đủ dữ kiện để định danh mẫu trắng; mẫu xanh lam gợi ý Cu(OH)2 nếu ion kim loại thông dụng và điều kiện phù hợp. Để khẳng định, cần dữ kiện phân biệt hoặc phép thử kiểm chứng khác.



