Bảng nhận biết ion ghép ion cần tìm với thuốc thử, hiện tượng đặc trưng, phương trình ion và các khả năng gây nhiễu. Trong phân tích định tính, một hiện tượng chỉ gợi ý ion; kết luận chắc chắn còn tùy loại mẫu và kết quả phép thử xác nhận.
Bảng nhận biết cation thông dụng
| Cation | Thuốc thử / dữ kiện | Hiện tượng thường gặp | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Cu2+ | NaOH(aq) | Cu(OH)2 xanh lam | Cần xét thành phần mẫu |
| Fe2+ | NaOH(aq) | Fe(OH)2 xanh lục nhạt | Dễ bị oxi hóa, chuyển nâu |
| Fe3+ | NaOH(aq) | Fe(OH)3 nâu đỏ | Có thể quan sát dạng keo |
| Al3+ | NaOH ít rồi dư | Trắng, tan khi NaOH dư | Phụ thuộc lượng dư và môi trường |
| NH4+ | Kiềm, dữ kiện hóa học về NH3 | Khí có tính base làm giấy đỏ ẩm hóa xanh | Không dùng mùi, không tự điều chế |
Phương trình minh họa: Cu2+ + 2OH− → Cu(OH)2, Fe3+ + 3OH− → Fe(OH)3. Với cùng một màu trắng, phải xét thêm khả năng hydroxide ít tan khác.
Bảng nhận biết anion thông dụng
| Anion | Thuốc thử thích hợp | Dấu hiệu và phương trình ion rút gọn |
|---|---|---|
| Cl− | Acid nitric loãng rồi AgNO3 | AgCl trắng: Ag+ + Cl− → AgCl |
| Br− | Acid nitric loãng rồi AgNO3 | AgBr trắng kem: Ag+ + Br− → AgBr |
| I− | Acid nitric loãng rồi AgNO3 | AgI vàng: Ag+ + I− → AgI |
| SO42− | Acid hóa phù hợp rồi muối Ba2+ | BaSO4 trắng: Ba2+ + SO42− → BaSO4 |
| CO32− | Acid loãng phù hợp | Có thể tạo CO2: CO32− + 2H+ → CO2 + H2O |
Các phương trình mô tả đúng phản ứng hóa học; với nồng độ rất thấp hoặc hỗn hợp phức tạp, quan sát có thể không rõ. Một số ion cản trở có thể tạo kết tủa giống nhau.
Chọn môi trường acid phù hợp cho từng phép thử
Lựa chọn môi trường của phép thử được giải thích kỹ trong bảng thuốc thử hóa học. Thuốc thử không được tự đưa ion mục tiêu vào hệ. Điều này là nguồn sai lầm rất phổ biến khi thực hiện phép thử halide.
Không đưa ion cần thử vào bằng thuốc thử
Muốn thử chloride bằng AgNO3, không acid hóa mẫu bằng HCl: HCl bổ sung Cl− nên ngay cả mẫu không chứa chloride từ đầu cũng có thể cho AgCl trắng. Dùng HNO3 loãng theo quy trình thích hợp để giảm nhiễu từ carbonate, rồi xét sự có mặt halide.
Dùng phần mẫu riêng cho phép thử mới
Không dùng một phần mẫu đã thử với AgNO3 để suy tiếp ion sulfate bằng BaCl2 nếu chưa xét Cl− mới được đưa vào. Hãy dùng phần mẫu độc lập cho từng phép thử để truy nguyên chất và ion từ đâu đến.
Mẫu mới và phép thử xác nhận để loại nhiễu
Với sulfate, một kết tủa trắng từ Ba2+ có thể bị nhầm với carbonate nếu không xét acid hóa. Khi phân tích mẫu hỗn hợp hoặc chưa biết thành phần, nên đối chiếu kết quả sau phép thử giảm nhiễu và mẫu trắng đối chứng.
Kết tủa và bọt khí đều chỉ là bằng chứng gián tiếp. Ví dụ BaSO4 bền trong acid loãng còn nhiều carbonate bị acid phân hủy giải phóng CO2. Phần phương trình ion rút gọn giúp nhìn rõ hạt nào thực sự tạo chất mới.
Màu hydroxide sắt còn phụ thuộc thời gian tiếp xúc không khí; vì vậy cần phân biệt quan sát ban đầu với mẫu đã để lâu.
Phân tích một mẫu chỉ chứa một muối
Đề: Một mẫu đã biết là dung dịch chỉ chứa một muối, cation là Cu2+ hoặc Na+, anion là Cl− hoặc NO3−. Dữ kiện: phần mẫu A cho kết tủa xanh lam với NaOH; phần B acid hóa thích hợp rồi thêm AgNO3 cho kết tủa trắng.
- Dữ kiện xanh lam gợi ý Cu(OH)2, loại Na+ trong tập khả năng đề cho.
- Kết tủa trắng sau phép thử AgNO3 trong môi trường acid nitric phù hợp gợi ý AgCl, loại NO3−.
- Trong phạm vi chỉ có bốn loại ion được nêu, mẫu là CuCl2. Phương trình hai phép thử: Cu2+ + 2OH− → Cu(OH)2 và Ag+ + Cl− → AgCl.
Kiểm điện tích công thức: Cu2+ cần hai Cl−. Nếu không giới hạn số ion khả dĩ, hai hiện tượng này chưa đủ để suy duy nhất CuCl2.
Giới hạn suy luận khi mẫu có nhiều ion
Mẫu có thể có nhiều muối và ion khác nhau; một thuốc thử có thể tác dụng với nhiều thành phần. Khi đó, chọn mẫu trắng, đối chứng hoặc kỹ thuật phân tích khác và tránh kết luận duy nhất chỉ từ một kết tủa.
Bảng này chủ yếu áp dụng bài định tính vô cơ phổ thông. Với acid, base, muối trong cùng đề, có thể đối chiếu thêm bảng nhận biết acid, base, muối. Các chất độc hoặc ăn mòn chỉ nên được phân tích bằng dữ liệu học thuật; không nếm, ngửi hay tự thử trên mẫu không rõ.



