Bỏ qua điều hướng
Kim loại chuyển tiếpNGUYÊN TỐ 040

Zirconium

Tên tiếng Việt: Zirconi · Zr

Zirconium (zirconi) là kim loại chuyển tiếp có ký hiệu Zr và số hiệu nguyên tử 40. Nguyên tố này nổi bật bởi khả năng chống ăn mòn, chịu nhiệt và ứng dụng trong vật liệu gốm, hợp kim, công nghiệp hạt nhân. Zirconium thường được học cùng Hafnium do có tính chất tương đồng.

Chất rắnNhóm 4Chu kỳ 5
Hóa trị trong ví dụChưa có ví dụXem hợp chất cụ thể bên dưới
Số oxi hóa trong ví dụChưa có ví dụTrong đơn chất: 0
Ion đơn nguyên tửChưa có ví dụĐiện tích khác với hóa trị
Nguyên tử khối chuẩn91.222(3)Nguyên tử khối chuẩn

Hóa trị, số oxi hóa và ion

Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.

Hóa trị trong ví dụ

Chưa có ví dụ hóa trị trong bảng tra này.

Số oxi hóa

Trong đơn chất: 0.

Ion đơn nguyên tử

Chưa chọn được ví dụ ion đơn nguyên tử phù hợp trong bảng tra này.

Cấu tạo nguyên tử

Nguyên tử Zirconium trung hoà có 40 proton và 40 electron. Cấu hình tham khảo: [Kr] 4d² 5s². Phân bố electron theo lớp: 2, 8, 18, 10, 2.

40Proton
40Electron · nguyên tử trung hoà
5Lớp electron có electron
CẤU HÌNH ELECTRON[Kr] 4d² 5s²
K2electron
L8electron
M18electron
N10electron
O2electron

Tính chất vật lý

Zirconium là kim loại rắn, màu trắng xám, bền, có khả năng chống ăn mòn tốt. Zirconium chịu nhiệt và có độ ổn định cao, đặc biệt khi tạo lớp oxide bảo vệ trên bề mặt. Tính chất này làm Zirconium quan trọng trong môi trường khắc nghiệt.

Tính chất hoá học

Zirconium dễ tạo oxide ZrO₂ rất bền và nhiều hợp chất ở trạng thái +4. Nó tương đối bền với ăn mòn, nhưng có thể phản ứng ở nhiệt độ cao hoặc trong điều kiện thích hợp. Zirconium dioxide là vật liệu gốm kỹ thuật nổi bật nhờ độ cứng và độ bền nhiệt.

Ứng dụng

Hợp kim zirconium có ứng dụng làm vỏ nhiên liệu hạt nhân khi đáp ứng yêu cầu thành phần và chất lượng chuyên ngành. Zirconia ZrO₂ được dùng trong gốm kỹ thuật và một số vật liệu nha khoa; cubic zirconia dùng trong trang sức khác khoáng zircon. Các ứng dụng này thuộc những vật liệu khác nhau, không phải mọi dạng zirconium đều thay thế được cho nhau.

Nguyên tử khối và đồng vị

Nguyên tử khối chuẩn: 91.222(3). Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 40.

Phân bố trong tự nhiên

Zirconium có trong zircon và baddeleyite. Zircon là khoáng silicat, zirconia là ZrO₂ và zirconium là nguyên tố kim loại; ba tên này không được dùng thay nhau. Chất lượng nguyên liệu và tạp chất ảnh hưởng ứng dụng cuối.

Lịch sử phát hiện

Klaproth nhận diện thành phần chứa zirconium trong zircon năm 1789. Berzelius thu được kim loại chưa hoàn toàn tinh khiết năm 1824; các phương pháp tinh chế tiếp tục phát triển về sau.

Lưu ý an toàn

Kim loại khối, bột zirconium và gốm ZrO₂ có nguy cơ khác nhau. Dạng bột hoặc phoi nhỏ cần kiểm soát nguy cơ cháy và phát tán. Không coi độ bền của một sản phẩm gốm hoàn chỉnh là bằng chứng an toàn cho mọi dạng vật liệu chứa zirconium.

Tra cứu đồng vị

Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.

Thành phần đồng vị đại diện trong vật liệu tự nhiên trên Trái Đất
Đồng vịNeutronKhối lượng (u)Tỉ phần nguyên tử (0–1)
Zr-905089.9046977(20)0.5147(6)
Zr-915190.9056396(20)0.1123(6)
Zr-925291.9050347(20)0.1716(4)
Zr-945493.9063108(20)0.1736(7)
Zr-965695.9082714(21)0.0278(4)

Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.

Tính số hạt

40 proton · 50 neutron · 40 electron

Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.

Hợp chất và phản ứng minh họa

Chưa có ví dụ hợp chất được chọn cho nguyên tố này.

Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.

Bảng dữ liệu nguyên tố

Định danh và tính chất cơ bản
Tên quốc tếZirconium
Tên tiếng ViệtZirconi
Ký hiệuZr
Số hiệu nguyên tử40
Nguyên tử khối chuẩn91.222(3)
Nhóm4
Chu kỳ5
Khốid
Cấu hình electron tham khảo[Kr] 4d² 5s²
Trạng thái ở 20 °CChất rắn
Nhiệt độ nóng chảy1854 °C
Nhiệt độ sôi4406 °C
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
Năng lượng ion hóa của nguyên tử trung hòa ở trạng thái cơ bản
Năng lượng ion hóa thứ nhất (eV)6.634126 ± 0.000005

Giá trị theo đánh giá dữ liệu NIST; xem ký hiệu và độ không đảm bảo trong nguồn. NIST Atomic Spectra Database.

Tính chất tham khảo theo bảng tổng hợp Mendeleev
Độ âm điện (Pauling)1.33
Khối lượng riêng (g/cm³)6.52
Bán kính cộng hóa trị — Cordero (pm)175
Bán kính van der Waals (pm)223
Nhiệt dung mol (J/mol/K)25.36
Độ dẫn nhiệt (W/m/K)22.7
Enthalpy nóng chảy (kJ/mol)19.2

Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.

Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.

Electron lớp ngoài cùng không đủ để mô tả electron hóa trị; cần xét các phân lớp và chất cụ thể.

Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.

Tham khảo thêm

Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.