Zirconium
Tên tiếng Việt: Zirconi · Zr
Zirconium (zirconi) là kim loại chuyển tiếp có ký hiệu Zr và số hiệu nguyên tử 40. Nguyên tố này nổi bật bởi khả năng chống ăn mòn, chịu nhiệt và ứng dụng trong vật liệu gốm, hợp kim, công nghiệp hạt nhân. Zirconium thường được học cùng Hafnium do có tính chất tương đồng.
Hóa trị, số oxi hóa và ion
Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.
Hóa trị trong ví dụ
Chưa có ví dụ hóa trị trong bảng tra này.
Số oxi hóa
Trong đơn chất: 0.
Ion đơn nguyên tử
Chưa chọn được ví dụ ion đơn nguyên tử phù hợp trong bảng tra này.
Cấu tạo nguyên tử
Nguyên tử Zirconium trung hoà có 40 proton và 40 electron. Cấu hình tham khảo: [Kr] 4d² 5s². Phân bố electron theo lớp: 2, 8, 18, 10, 2.
[Kr] 4d² 5s²Tính chất vật lý
Zirconium là kim loại rắn, màu trắng xám, bền, có khả năng chống ăn mòn tốt. Zirconium chịu nhiệt và có độ ổn định cao, đặc biệt khi tạo lớp oxide bảo vệ trên bề mặt. Tính chất này làm Zirconium quan trọng trong môi trường khắc nghiệt.
Tính chất hoá học
Zirconium dễ tạo oxide ZrO₂ rất bền và nhiều hợp chất ở trạng thái +4. Nó tương đối bền với ăn mòn, nhưng có thể phản ứng ở nhiệt độ cao hoặc trong điều kiện thích hợp. Zirconium dioxide là vật liệu gốm kỹ thuật nổi bật nhờ độ cứng và độ bền nhiệt.
Ứng dụng
Hợp kim zirconium có ứng dụng làm vỏ nhiên liệu hạt nhân khi đáp ứng yêu cầu thành phần và chất lượng chuyên ngành. Zirconia ZrO₂ được dùng trong gốm kỹ thuật và một số vật liệu nha khoa; cubic zirconia dùng trong trang sức khác khoáng zircon. Các ứng dụng này thuộc những vật liệu khác nhau, không phải mọi dạng zirconium đều thay thế được cho nhau.
Nguyên tử khối và đồng vị
Nguyên tử khối chuẩn: 91.222(3). Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 40.
Phân bố trong tự nhiên
Zirconium có trong zircon và baddeleyite. Zircon là khoáng silicat, zirconia là ZrO₂ và zirconium là nguyên tố kim loại; ba tên này không được dùng thay nhau. Chất lượng nguyên liệu và tạp chất ảnh hưởng ứng dụng cuối.
Lịch sử phát hiện
Klaproth nhận diện thành phần chứa zirconium trong zircon năm 1789. Berzelius thu được kim loại chưa hoàn toàn tinh khiết năm 1824; các phương pháp tinh chế tiếp tục phát triển về sau.
Lưu ý an toàn
Kim loại khối, bột zirconium và gốm ZrO₂ có nguy cơ khác nhau. Dạng bột hoặc phoi nhỏ cần kiểm soát nguy cơ cháy và phát tán. Không coi độ bền của một sản phẩm gốm hoàn chỉnh là bằng chứng an toàn cho mọi dạng vật liệu chứa zirconium.
Tra cứu đồng vị
Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.
| Đồng vị | Neutron | Khối lượng (u) | Tỉ phần nguyên tử (0–1) |
|---|---|---|---|
| Zr-90 | 50 | 89.9046977(20) | 0.5147(6) |
| Zr-91 | 51 | 90.9056396(20) | 0.1123(6) |
| Zr-92 | 52 | 91.9050347(20) | 0.1716(4) |
| Zr-94 | 54 | 93.9063108(20) | 0.1736(7) |
| Zr-96 | 56 | 95.9082714(21) | 0.0278(4) |
Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.
Tính số hạt
40 proton · 50 neutron · 40 electron
Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.
Hợp chất và phản ứng minh họa
Chưa có ví dụ hợp chất được chọn cho nguyên tố này.
Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.
Bảng dữ liệu nguyên tố
| Tên quốc tế | Zirconium |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Zirconi |
| Ký hiệu | Zr |
| Số hiệu nguyên tử | 40 |
| Nguyên tử khối chuẩn | 91.222(3) |
| Nhóm | 4 |
| Chu kỳ | 5 |
| Khối | d |
| Cấu hình electron tham khảo | [Kr] 4d² 5s² |
| Trạng thái ở 20 °C | Chất rắn |
| Nhiệt độ nóng chảy | 1854 °C |
| Nhiệt độ sôi | 4406 °C |
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
| Năng lượng ion hóa thứ nhất (eV) | 6.634126 ± 0.000005 |
|---|
Giá trị theo đánh giá dữ liệu NIST; xem ký hiệu và độ không đảm bảo trong nguồn. NIST Atomic Spectra Database.
| Độ âm điện (Pauling) | 1.33 |
|---|---|
| Khối lượng riêng (g/cm³) | 6.52 |
| Bán kính cộng hóa trị — Cordero (pm) | 175 |
| Bán kính van der Waals (pm) | 223 |
| Nhiệt dung mol (J/mol/K) | 25.36 |
| Độ dẫn nhiệt (W/m/K) | 22.7 |
| Enthalpy nóng chảy (kJ/mol) | 19.2 |
Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.
Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.
Electron lớp ngoài cùng không đủ để mô tả electron hóa trị; cần xét các phân lớp và chất cụ thể.
Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.
Tham khảo thêm
Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.