Niobium
Tên tiếng Việt: Niobi · Nb
Niobium (niobi) là kim loại chuyển tiếp có ký hiệu Nb và số hiệu nguyên tử 41. Nguyên tố này có vai trò quan trọng trong hợp kim thép, vật liệu siêu dẫn và công nghệ cao. Niobium thường được so sánh với Tantalum vì cùng nhóm và có tính chất gần nhau.
Tra cứu đồng vị
Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.
| Đồng vị | Neutron | Khối lượng (u) | Tỉ phần nguyên tử (0–1) |
|---|---|---|---|
| Nb-93 | 52 | 92.9063730(20) | 1 |
Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.
Tính số hạt
41 proton · 52 neutron · 41 electron
Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.
Hoá trị, số oxi hoá và ion
Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.
Hoá trị trong ví dụ
Chưa có ví dụ hoá trị trong bảng tra này.
Số oxi hoá
Trong đơn chất: 0.
Ion đơn nguyên tử
Chưa chọn được ví dụ ion đơn nguyên tử phù hợp trong bảng tra này.
Cấu tạo nguyên tử
Nguyên tử Niobium trung hoà có 41 proton và 41 electron. Cấu hình tham khảo: [Kr] 4d⁴ 5s¹. Phân bố electron theo lớp: 2, 8, 18, 12, 1.
[Kr] 4d⁴ 5s¹Tính chất vật lý
Niobium là kim loại xám bạc, dẻo và có tính siêu dẫn ở nhiệt độ đủ thấp. Các thông số làm việc phụ thuộc vật liệu, từ trường và điều kiện vận hành. Tính siêu dẫn không phải khả năng dẫn điện không điện trở của mọi mẫu niobium ở nhiệt độ phòng.
Tính chất hoá học
Niobium tương đối bền nhờ lớp oxide bảo vệ, nhưng vẫn có thể tạo nhiều hợp chất oxide và halogenua. Trạng thái oxi hoá +5 khá phổ biến. Khi học Niobium, hãy liên hệ với kim loại chuyển tiếp nhóm 5 và tính bền của oxide.
Ứng dụng
Niobium được dùng để tăng độ bền cho thép, sản xuất hợp kim siêu dẫn, nam châm MRI, máy gia tốc hạt và vật liệu chịu nhiệt. Hợp kim niobium-titanium là vật liệu siêu dẫn rất quan trọng. Đây là nguyên tố có giá trị lớn trong y tế và vật lý hiện đại.
Nguyên tử khối và đồng vị
Nguyên tử khối chuẩn: 92.906 37(1). Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 41.
Phân bố trong tự nhiên
Niobium có trong các khoáng thuộc nhóm pyrochlore và columbite. USGS nhấn mạnh vai trò lớn của pyrochlore trong nguồn tài nguyên niobium. Niobium và tantalum có thể đi cùng trong một số nguồn quặng, nhưng không phải mọi mỏ đều có cùng thành phần hoặc quy trình thu hồi.
Lịch sử phát hiện
Hatchett nhận diện nguyên tố mới năm 1801 và gọi là columbium. Việc phân biệt với tantalum diễn ra qua những nghiên cứu tiếp theo; tên niobium được sử dụng về sau. Nhận diện hợp chất và thu kim loại tinh khiết là các mốc khác nhau.
Lưu ý an toàn
Vật liệu niobium cần được đánh giá theo dạng khối, bột hoặc hợp chất. Thiết bị siêu dẫn còn có nguy cơ lạnh sâu và từ trường của toàn hệ thống, không chỉ nguy cơ hoá học của nguyên tố. Không tự thao tác thiết bị chuyên dụng dựa trên mô tả ứng dụng.
Hợp chất và phản ứng minh họa
Chưa có ví dụ hợp chất được chọn cho nguyên tố này.
Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.
Bảng dữ liệu nguyên tố
| Tên quốc tế | Niobium |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Niobi |
| Ký hiệu | Nb |
| Số hiệu nguyên tử | 41 |
| Nguyên tử khối chuẩn | 92.906 37(1) |
| Nhóm | 5 |
| Chu kỳ | 5 |
| Khối | d |
| Cấu hình electron tham khảo | [Kr] 4d⁴ 5s¹ |
| Trạng thái ở 20 °C | Chất rắn |
| Nhiệt độ nóng chảy | 2477 °C |
| Nhiệt độ sôi | 4741 °C |
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
| Năng lượng ion hoá thứ nhất (eV) | 6.75885 ± 0.00004 |
|---|
Giá trị theo đánh giá dữ liệu NIST; xem ký hiệu và độ không đảm bảo trong nguồn. NIST Atomic Spectra Database.
| Độ âm điện (Pauling) | 1.6 |
|---|---|
| Khối lượng riêng (g/cm³) | 8.57 |
| Bán kính cộng hoá trị — Cordero (pm) | 164 |
| Bán kính van der Waals (pm) | 218 |
| Nhiệt dung mol (J/mol/K) | 24.6 |
| Độ dẫn nhiệt (W/m/K) | 53.7 |
| Enthalpy nóng chảy (kJ/mol) | 26.8 |
Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.
Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.
Electron lớp ngoài cùng không đủ để mô tả electron hoá trị; cần xét các phân lớp và chất cụ thể.
Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.
Tham khảo thêm
Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.