Gallium
Tên tiếng Việt: Gali · Ga
Gallium (gali) là kim loại sau chuyển tiếp có ký hiệu Ga, số hiệu nguyên tử 31. Gallium nổi bật vì có nhiệt độ nóng chảy thấp, có thể nóng chảy gần nhiệt độ cơ thể người, đồng thời có vai trò quan trọng trong vật liệu bán dẫn.
Cấu tạo nguyên tử
Nguyên tử Gallium trung hoà có 31 proton và 31 electron. Cấu hình tham khảo: [Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p¹. Phân bố electron theo lớp: 2, 8, 18, 3.
[Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p¹Tính chất vật lý
Gallium là kim loại mềm, màu bạc, có nhiệt độ nóng chảy rất thấp so với nhiều kim loại. Gallium có thể làm ướt bề mặt một số vật liệu và có tính chất giãn nở khi đông đặc. Do đặc điểm này, Gallium cần được bảo quản và sử dụng đúng cách trong thí nghiệm.
Tính chất hoá học
Gallium tạo nhiều hợp chất ở trạng thái oxi hoá +3. Gallium có thể phản ứng với halogen, acid hoặc base mạnh trong điều kiện thích hợp. Một số hợp chất của Gallium, đặc biệt là gallium arsenide, có vai trò lớn trong công nghệ bán dẫn.
Ứng dụng
Các hợp chất bán dẫn như GaAs và GaN được dùng trong linh kiện điện tử và quang điện. Đây không phải ứng dụng của gallium kim loại tinh khiết theo cùng cơ chế. Gallium còn tham gia một số hợp kim nóng chảy thấp; tính năng phụ thuộc thành phần vật liệu.
Nguyên tử khối và đồng vị
Nguyên tử khối chuẩn: 69.723(1). Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 31.
Phân bố trong tự nhiên
Gallium phân tán trong các nguồn nguyên liệu khoáng. Theo USGS 2026, gallium sơ cấp được thu hồi chủ yếu như sản phẩm phụ của chế biến bauxite; một phần có thể được thu hồi khi xử lý quặng kẽm. Không đồng nhất phân bố địa chất với khả năng thu hồi kinh tế.
Lịch sử phát hiện
Lecoq de Boisbaudran phát hiện gallium năm 1875 qua nghiên cứu quang phổ. Các tính chất đo được có vai trò kiểm tra dự đoán nguyên tố còn thiếu dưới nhôm trong bảng tuần hoàn của Mendeleev.
Lưu ý an toàn
Gallium kim loại và hợp chất bán dẫn như GaAs có nguy cơ khác nhau. Không dùng khả năng nóng chảy ở nhiệt độ thấp để suy rằng việc cầm, nung hoặc đổ gallium lên vật liệu bất kỳ đều an toàn. Tuân thủ phiếu an toàn của sản phẩm cụ thể.
Bảng dữ liệu nguyên tố
| Tên quốc tế | Gallium |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Gali |
| Ký hiệu | Ga |
| Số hiệu nguyên tử | 31 |
| Nguyên tử khối chuẩn | 69.723(1) |
| Nhóm | 13 |
| Chu kỳ | 4 |
| Khối | p |
| Cấu hình electron tham khảo | [Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p¹ |
| Trạng thái ở 20 °C | Chất rắn |
| Nhiệt độ nóng chảy | 29.7646 °C |
| Nhiệt độ sôi | 2229 °C |
Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.
Tham khảo thêm
Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.