Bỏ qua điều hướng
Kim loại sau chuyển tiếpNGUYÊN TỐ 081

Thallium

Tên tiếng Việt: Tali · Tl

Thallium (tali) là kim loại sau chuyển tiếp có ký hiệu Tl và số hiệu nguyên tử 81. Đây là nguyên tố nặng, có độc tính cao và ít gặp trong đời sống hằng ngày. Khi học Thallium, cần chú ý tính kim loại nặng, trạng thái oxi hoá +1 và +3, cùng vấn đề an toàn hoá học.

Chất rắnNhóm 13Chu kỳ 6
Hoá trị trong ví dụChưa có ví dụXem hợp chất cụ thể bên dưới
Số oxi hoá trong ví dụChưa có ví dụTrong đơn chất: 0
Ion đơn nguyên tửChưa có ví dụĐiện tích khác với hoá trị
Nguyên tử khối chuẩn[204.382, 204.385]Nguyên tử khối chuẩn

Tra cứu đồng vị

Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.

Thành phần đồng vị đại diện trong vật liệu tự nhiên trên Trái Đất
Đồng vịNeutronKhối lượng (u)Tỉ phần nguyên tử (0–1)
Tl-203122202.9723446(14)[0.2944, 0.2959]
Tl-205124204.9744278(14)[0.7041, 0.7056]

Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.

Tính số hạt

81 proton · 122 neutron · 81 electron

Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.

Hoá trị, số oxi hoá và ion

Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.

Hoá trị trong ví dụ

Chưa có ví dụ hoá trị trong bảng tra này.

Số oxi hoá

Trong đơn chất: 0.

Ion đơn nguyên tử

Chưa chọn được ví dụ ion đơn nguyên tử phù hợp trong bảng tra này.

Cấu tạo nguyên tử

Nguyên tử Thallium trung hoà có 81 proton và 81 electron. Cấu hình tham khảo: [Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s² 6p¹. Phân bố electron theo lớp: 2, 8, 18, 32, 18, 3.

81Proton
81Electron · nguyên tử trung hoà
6Lớp electron có electron
CẤU HÌNH ELECTRON[Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s² 6p¹
K2electron
L8electron
M18electron
N32electron
O18electron
P3electron

Tính chất vật lý

Thallium là kim loại mềm, màu trắng bạc hoặc xám, dễ bị xỉn màu khi tiếp xúc với không khí. Đây là kim loại nặng và có độc tính cao. Do đó, Thallium không phải nguyên tố được xử lý trong các thí nghiệm phổ thông thông thường.

Tính chất hoá học

Thallium có thể tạo hợp chất ở trạng thái oxi hoá +1 và +3, trong đó +1 thường có ý nghĩa lớn với nguyên tố nặng. Các hợp chất của Thallium có thể rất độc, nên cần được kiểm soát chặt chẽ. Khi học Thallium, trọng tâm không phải là phản ứng phổ thông mà là hiểu xu hướng hoá học của kim loại nặng nhóm 13.

Ứng dụng

Thallium và hợp chất có những ứng dụng chuyên dụng trong vật liệu quang học, điện tử và phát hiện bức xạ. Nếu nói về nguồn hoặc dược chất phóng xạ cần chỉ rõ đồng vị và sản phẩm. Không dùng ứng dụng thiết bị làm căn cứ cho việc sử dụng hoá chất thallium trong sinh hoạt.

Nguyên tử khối và đồng vị

Nguyên tử khối chuẩn: [204.382, 204.385]. Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 81.

Phân bố trong tự nhiên

Thallium có thể đi cùng quặng đồng, kẽm, chì và một số nguyên liệu khoáng khác. Thu hồi hoặc phát tán phụ thuộc quá trình chế biến. Không suy rằng một nguồn nguyên liệu luôn có hàm lượng thallium cố định.

Lịch sử phát hiện

Crookes nhận ra vạch phổ mới và công bố phát hiện thallium năm 1861. Lamy tiếp tục nghiên cứu và thu được mẫu kim loại trong giai đoạn tiếp theo; lịch sử có sự khác biệt giữa quan sát quang phổ và phân lập mẫu.

Lưu ý an toàn

Thallium và một số hợp chất có độc tính cao; phơi nhiễm qua nuốt, hít hoặc tiếp xúc cần được xem xét theo chất. Không tự xử lý mẫu nghi chứa thallium. Những ứng dụng chuyên dụng không phải lý do sử dụng hoá chất này trong sinh hoạt.

Hợp chất và phản ứng minh họa

Chưa có ví dụ hợp chất được chọn cho nguyên tố này.

Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.

Bảng dữ liệu nguyên tố

Định danh và tính chất cơ bản
Tên quốc tếThallium
Tên tiếng ViệtTali
Ký hiệuTl
Số hiệu nguyên tử81
Nguyên tử khối chuẩn[204.382, 204.385]
Nhóm13
Chu kỳ6
Khốip
Cấu hình electron tham khảo[Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s² 6p¹
Trạng thái ở 20 °CChất rắn
Nhiệt độ nóng chảy304 °C
Nhiệt độ sôi1473 °C
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
Năng lượng ion hoá của nguyên tử trung hòa ở trạng thái cơ bản
Năng lượng ion hoá thứ nhất (eV)6.1082873 ± 0.0000012

Giá trị theo đánh giá dữ liệu NIST; xem ký hiệu và độ không đảm bảo trong nguồn. NIST Atomic Spectra Database.

Tính chất tham khảo theo bảng tổng hợp Mendeleev
Độ âm điện (Pauling)1.8
Khối lượng riêng (g/cm³)11.8
Bán kính cộng hoá trị — Cordero (pm)145
Bán kính van der Waals (pm)196
Nhiệt dung mol (J/mol/K)26.32
Độ dẫn nhiệt (W/m/K)46.1
Enthalpy nóng chảy (kJ/mol)4.31

Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.

Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.

Số electron lớp ngoài cùng được suy từ cấu hình tham khảo; hoá trị trong hợp chất cần xét riêng.

Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.

Tham khảo thêm

Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.