Trong nhóm bài ôn công thức hoá học lớp 9, các phép đổi mol – khối lượng được áp dụng vào dung dịch và phản ứng nhiều bước. Ba nhóm công cụ quan trọng là nồng độ phần trăm C%, nồng độ mol CM và tỉ lệ số mol sau khi cân bằng phương trình. Khi khí thoát khỏi bình, tính nồng độ khối lượng của dung dịch còn lại phải xét khối lượng khí rời khỏi hệ, không dùng nguyên tổng khối lượng đầu một cách máy móc.
Từ công thức nền đến bài dung dịch và phản ứng
Muốn giải bài nhiều bước, trước hết quy dữ kiện về cùng đại lượng: n = m/M, m = nM, N = nNA. Các công thức nền này là phép nối giữa khối lượng, mol và số hạt. Sau khi có n, dùng hệ số của phương trình đã cân bằng để tìm lượng chất phản ứng hoặc sản phẩm. Cuối cùng mới quy đổi ra khối lượng, thể tích dung dịch hoặc nồng độ theo yêu cầu.
Với dung dịch, cần phân biệt khối lượng dung dịch mdd và thể tích dung dịch Vdd. Hai đại lượng không thể đổi trực tiếp cho nhau nếu chưa biết khối lượng riêng hoặc một giả thiết cho phép. Thể tích dung dịch ở bước tính CM là thể tích dung dịch cuối, không nhất thiết bằng tổng thể tích các phần trước khi trộn.
Đọc đề và gạch chân dữ kiện “dư”, “vừa đủ”, “khí thoát ra”, “dung dịch sau phản ứng”, vì chúng quyết định chất giới hạn và khối lượng hệ còn lại.
C%, CM và đổi đơn vị
| Đại lượng | Công thức | Điều kiện/đơn vị |
|---|---|---|
| Nồng độ phần trăm khối lượng C% | C% = mct/mdd × 100% | mct, mdd cùng đơn vị khối lượng |
| Nồng độ mol CM | CM = nct/Vdd | nct: mol; Vdd: L; kết quả mol/L |
| Khối lượng dung dịch từ khối lượng riêng | mdd = ρVdd | ρ, V dùng đơn vị tương ứng, ví dụ g/mL và mL |
| Pha loãng, lượng chất tan không đổi | C1V1 = C2V2 | Áp dụng với cùng chất tan, không phản ứng, V là thể tích dung dịch |
Ví dụ C%: 10 g NaCl trong 90 g nước tạo 100 g dung dịch (giả sử không hao hụt), C% = 10/100 × 100% = 10%. Không được lấy 10/90 vì 90 g là khối lượng nước, không phải dung dịch.
Ví dụ CM: 0,20 mol NaCl trong dung dịch có thể tích cuối 500 mL = 0,500 L, nên CM = 0,20/0,500 = 0,40 mol/L. Không nhầm 500 mL với 500 L, cũng không tự lấy thể tích nước trước khi hoà tan làm thể tích dung dịch cuối.
Chất dư, chất giới hạn và hiệu suất
Trong phản ứng có hai chất tham gia, cần so sánh lượng chất với hệ số tỉ lượng. Ví dụ CaCO3 + 2HCl → CaCl2 + CO2 + H2O. Nếu có 0,10 mol CaCO3 và 0,15 mol HCl, để phản ứng hết 0,10 mol CaCO3 cần 0,20 mol HCl, nhưng chỉ có 0,15 mol. HCl là chất giới hạn; chỉ 0,075 mol CaCO3 phản ứng, còn lại 0,025 mol.
Hiệu suất phản ứng H% = lượng sản phẩm thu thực tế / lượng sản phẩm lý thuyết × 100%, với cùng đại lượng và cùng đơn vị. Nếu lý thuyết tạo 11,1 g CaCl2 nhưng thu được 10,0 g sản phẩm tinh khiết, hiệu suất xấp xỉ 90,1%. Hiệu suất phản ứng và độ tinh khiết của chất ban đầu là hai thông số khác nhau; không tự đồng nhất chúng. Tham khảo bảng công thức tính hiệu suất khi bài có hao hụt hoặc mức thu hồi được nêu rõ.
Chỉ áp dụng tỉ lệ theo lượng chất thực sự phản ứng. Nếu một chất dư, không tính sản phẩm bằng toàn bộ lượng chất dư.
Các quan hệ dùng trong bài acid, base, muối
Một số phản ứng mẫu thường dùng: HCl + NaOH → NaCl + H2O (trung hoà); CaCO3 + 2HCl → CaCl2 + CO2 + H2O (carbonate và acid tạo CO2); BaCl2 + Na2SO4 → BaSO4↓ + 2NaCl (kết tủa sulfate barium khi các chất phản ứng ở dung dịch phù hợp).
Phải xem điều kiện phản ứng, chất tan và sản phẩm thực sự. Không phải hai dung dịch muối bất kỳ trộn với nhau đều phản ứng; phản ứng trao đổi ion cần có động lực thích hợp như tạo kết tủa, chất điện li yếu hoặc khí. Với carbonates, phải xét cả khối lượng khí CO2 khi cân phần dung dịch sau phản ứng.
Cần tách số mol theo phương trình khỏi khối lượng dung dịch khi tính C%. Ví dụ, một mol CO2 thoát khỏi hệ làm khối lượng bình còn lại giảm 44 g nếu toàn bộ lượng khí ấy rời khỏi hệ, trong điều kiện không có thất thoát khác.
Bài tổng hợp từ nồng độ đến lượng sản phẩm
Đề bài: Cho 10,0 g CaCO3 tinh khiết phản ứng hoàn toàn với 100,0 g dung dịch HCl nồng độ khối lượng 7,30%. Giả sử toàn bộ CO2 bay ra khỏi hệ, nước không bay hơi, không thất thoát khác, CaCl2 tan hết và không còn chất rắn. Tính khối lượng CO2 và C% CaCl2 trong dung dịch sau phản ứng. Dùng Ca = 40, C = 12, O = 16, H = 1, Cl = 35,5.
Bước 1 — Đổi dữ kiện: M(CaCO3) = 100 g/mol, n(CaCO3) = 10,0/100 = 0,100 mol. m(HCl) = 100,0 × 7,30% = 7,30 g; M(HCl) = 36,5 g/mol, n(HCl) = 7,30/36,5 = 0,200 mol.
Bước 2 — Phương trình: CaCO3 + 2HCl → CaCl2 + CO2 + H2O. Tỉ lệ n(CaCO3) : n(HCl) = 0,100 : 0,200 = 1 : 2, đúng bằng tỉ lệ phương trình; hai chất vừa đủ.
Bước 3 — Sản phẩm và khí thoát: n(CaCl2) = n(CO2) = 0,100 mol. Với M(CaCl2) = 111 g/mol, m(CaCl2) = 11,1 g. Với M(CO2) = 44 g/mol, m(CO2) = 4,40 g.
Bước 4 — Dung dịch cuối: Tổng khối lượng đưa vào = 10,0 + 100,0 = 110,0 g. Khí CO2 thoát ra 4,40 g, nên mdd sau = 110,0 − 4,40 = 105,6 g. Do đó C%(CaCl2) = 11,1/105,6 × 100% ≈ 10,51%.
Kiểm ngược: Trong hệ đã giả định, khối lượng sản phẩm còn lại gồm nước ban đầu, nước tạo thành và CaCl2 đúng bằng 105,6 g; không thể dùng 110,0 g làm mẫu số khi CO2 đã thoát. Không dùng bài này nếu đề nói khí bị giữ trong bình kín hoặc có kết tủa/chất dư chưa xử lý.
Đối chiếu điều kiện với sách và đề đang học
Hãy đọc xem đề quy định C% là phần trăm khối lượng hay dạng phần trăm khác; CM có phải nồng độ mol theo thể tích dung dịch cuối; hiệu suất nói tới sản phẩm tinh khiết hay mẫu lẫn tạp; áp suất, nhiệt độ khí có được cho không. Khi bài yêu cầu khối lượng dung dịch sau phản ứng, cần lập cân bằng vật chất cho phần hệ đang xét.
Mỗi bộ sách có thể sắp xếp nội dung dung dịch, hiệu suất, chất giới hạn vào những lớp/chuỗi bài khác nhau. Bảng này là tài liệu ôn kỹ năng, không tuyên bố là toàn bộ nội dung phải học ở lớp 9 với mọi sách.
Lỗi thường gặp: lấy khối lượng dung môi làm khối lượng dung dịch, đổi mL sang L sai 1.000 lần, dùng lượng chất dư để tính sản phẩm, dùng CM thay C% hoặc quên trừ khối lượng khí rời khỏi bình. Mỗi bài cần ghi đơn vị ngay sau các bước để phát hiện lỗi.



