Oxide base là oxide thể hiện tính base, thường phản ứng với acid tạo muối và nước. Các ví dụ trong chương trình phổ thông gồm Na2O, CaO, MgO, CuO và FeO. Chỉ một số oxide base phản ứng đáng kể với nước để tạo hydroxide; không phải mọi oxide của kim loại đều là oxide base.
Bảng oxide base và cách nhận diện
| Oxide | Tên thường dùng | Xét với nước ở điều kiện thường |
|---|---|---|
| Na2O | Sodium oxide | Phản ứng tạo NaOH |
| CaO | Calcium oxide (vôi sống) | Phản ứng tạo Ca(OH)2 |
| MgO | Magnesium oxide | Phản ứng chậm, mức độ giới hạn |
| CuO | Copper(II) oxide | Không phản ứng đáng kể tạo kiềm |
| FeO | Iron(II) oxide | Không phản ứng đáng kể tạo kiềm |
Nhận diện bằng việc tạo muối với acid thích hợp, không phải bằng một mẹo “kim loại + oxygen”. Fe2O3 thường được học như oxide base, nhưng số mol acid tiêu thụ khác FeO vì chỉ số trong công thức khác nhau.
Phản ứng với acid
Phản ứng trung hòa theo mô hình phổ thông: CuO + 2HCl → CuCl2 + H2O; MgO + 2HCl → MgCl2 + H2O; Fe2O3 + 6HCl → 2FeCl3 + 3H2O.
Chú ý hệ số acid: 1 mol FeO phản ứng với 2 mol HCl, còn 1 mol Fe2O3 cần 6 mol HCl. Không tính số mol acid bằng cách đếm “mỗi công thức oxide cần như nhau” mà phải cân bằng phương trình trước.
Loại tác dụng nước và loại không tạo kiềm với nước
CaO + H2O → Ca(OH)2 là phản ứng tỏa nhiệt; Na2O + H2O → 2NaOH. MgO có mức phản ứng với nước hạn chế, còn CuO không chuyển thành dung dịch Cu(OH)2 chỉ bằng cách khuấy nước.
Phải phân biệt “oxide không tan trong nước” với “oxide base không phản ứng với acid”. CuO không tan đáng kể trong nước nhưng vẫn phản ứng với HCl. Cũng không nên xem sự tạo hydroxide là bằng chứng duy nhất để phân loại mọi oxide.
Phản ứng với oxide acid có điều kiện
Trong điều kiện thích hợp, một oxide base có thể phản ứng với oxide acid: CaO + CO2 → CaCO3. Một ví dụ khác là CaO + SiO2 → CaSiO3 ở nhiệt độ cao. Nhiệt độ và mức độ tiếp xúc ảnh hưởng đến khả năng xảy ra phản ứng.
Đừng viết tùy ý phương trình giữa hai oxide bất kỳ chỉ dựa vào việc một chất được gọi base, chất kia được gọi acid; cần biết sản phẩm dự kiến bền trong điều kiện xét.
Phân biệt oxide base và oxide lưỡng tính
CuO biểu hiện tính base, còn Al2O3 và ZnO là oxide lưỡng tính: ngoài phản ứng với acid, chúng còn có thể phản ứng với base mạnh trong điều kiện phù hợp. Chẳng hạn Al2O3 + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2O, nhưng Al2O3 còn tan trong kiềm mạnh tạo các dạng aluminate.
Bài oxide lưỡng tính trình bày vì sao không thể phân loại chỉ theo ion kim loại và vì sao công thức sản phẩm trong kiềm phụ thuộc dạng dung dịch hay nóng chảy.
Bài tính lượng oxide và acid
Bài toán: Có 8,0 g CuO nguyên chất, cho phản ứng hoàn toàn với HCl đủ, không có thất thoát. Lấy M(CuO) = 80 g/mol theo khối lượng mol làm tròn. Bước 1: n(CuO) = 8,0/80 = 0,10 mol. Bước 2: từ CuO + 2HCl → CuCl2 + H2O, n(HCl) cần = 2 × 0,10 = 0,20 mol. Bước 3: M(HCl) = 36,5 g/mol, m(HCl) = 0,20 × 36,5 = 7,3 g.
Kiểm ngược: 0,20 mol HCl cung cấp 0,20 mol H và 0,20 mol Cl, đúng tỉ lệ 2 HCl cho 1 CuO. Nếu tính với 0,10 mol Fe2O3 thì phải dùng 0,60 mol HCl chứ không giữ hệ số của CuO.



