Oxide acid là oxide biểu hiện tính acid, thường phản ứng với base hoặc oxide base tạo muối; nhiều chất còn phản ứng với nước tạo acid tương ứng. CO2, SO2, SO3 và P4O10 là ví dụ quen thuộc. Tuy nhiên, không phải oxide acid nào cũng phản ứng trực tiếp với nước ở điều kiện thường, điển hình là SiO2.
Nhận diện oxide acid theo tính chất
Đừng chỉ dựa vào việc oxide do phi kim tạo thành. Dấu hiệu có ích hơn là khả năng phản ứng với chất có tính base tạo muối trong điều kiện phù hợp. Ví dụ: CO2 + Ca(OH)2 → CaCO3↓ + H2O khi CO2 không dư.
Một số oxide của kim loại ở số oxi hóa cao cũng thể hiện tính acid, ví dụ CrO3. Ngược lại CO là oxide phi kim nhưng thuộc nhóm trung tính theo phân loại phổ thông. Vì vậy, phải phân biệt tên nhóm theo tính chất, không chỉ công thức chung.
Bảng oxide acid và acid tương ứng
| Oxide | Tên | Acid liên hệ hoặc ghi chú |
|---|---|---|
| CO2 | Carbon dioxide | H2CO3 trong cân bằng CO2 hòa tan trong nước |
| SO2 | Sulfur dioxide | H2SO3 là cách biểu diễn quy ước; dung dịch thực là cân bằng |
| SO3 | Sulfur trioxide | H2SO4 |
| N2O5 | Dinitrogen pentoxide | HNO3 |
| P4O10 | Phosphorus(V) oxide | H3PO4; công thức thường rút gọn P2O5 |
| SiO2 | Silicon dioxide | Không tạo acid qua phản ứng trực tiếp với nước thường |
Phân biệt công thức đơn giản nhất P2O5 với công thức phân tử P4O10; nếu viết phương trình phải dùng dạng đã chọn và cân bằng tương ứng.
Phản ứng với nước và ngoại lệ SiO2
SO3 + H2O → H2SO4 là phương trình hóa học chuẩn. Phosphorus(V) oxide phản ứng với nước có thể biểu diễn: P4O10 + 6H2O → 4H3PO4. Còn CO2 hòa tan thiết lập cân bằng tạo lượng nhỏ acid carbonic; không nên coi toàn bộ CO2 chuyển hóa hoàn toàn.
SiO2 là oxide acid nhưng không viết SiO2 + H2O → H2SiO3 như một phản ứng xảy ra trực tiếp trong nước ở nhiệt độ phòng. Phản ứng với kiềm của SiO2 cần điều kiện thích hợp, thường là nhiệt độ cao.
Phản ứng với base,oxide base và điều kiện
Oxide acid phản ứng với dung dịch base trong những tỉ lệ và điều kiện xác định, ví dụ CO2 + 2NaOH → Na2CO3 + H2O. Với oxide base, có phản ứng điển hình như CaO + CO2 → CaCO3 trong điều kiện phù hợp. Không suy rằng mọi cặp oxide acid–oxide base đều phản ứng nhanh ở nhiệt độ thường.
Để đối chiếu các cặp phản ứng và giới hạn, dùng bảng phản ứng oxide, trong đó môi trường nước, nhiệt độ và khả năng tạo muối được xét riêng.
Tỉ lệ lượng chất quyết định muối
Khi hấp thụ CO2 bằng NaOH, sản phẩm thay đổi theo tỉ lệ mol và điều kiện:
CO2 + NaOH → NaHCO3 (tỉ lệ 1 : 1).
CO2 + 2NaOH → Na2CO3 + H2O (tỉ lệ 1 : 2).
Nếu CO2 dư hoặc lượng kiềm nằm giữa hai trường hợp, hỗn hợp carbonate–hydrogencarbonate có thể xuất hiện. Không nên chọn một phương trình chỉ vì đề nhắc đến CO2 và NaOH; hãy tính số mol và xác định thành phần sau phản ứng.
Bài tập có phương trình và kiểm sản phẩm
Ví dụ: Dẫn 0,10 mol CO2 vào dung dịch chứa 0,20 mol NaOH, giả thiết phản ứng hoàn toàn, không có chất khác và điều kiện thuận lợi tạo carbonate. Tỉ lệ n(NaOH)/n(CO2) = 2.
Theo CO2 + 2NaOH → Na2CO3 + H2O, tạo 0,10 mol Na2CO3, tiêu thụ hết 0,20 mol NaOH. Nếu M(Na2CO3) = 106 g/mol thì m = 0,10 × 106 = 10,6 g. Kiểm lại: hệ số cho tỉ lệ 1 : 2 : 1 và lượng chất khớp dữ kiện. Nếu chỉ có 0,10 mol NaOH với 0,10 mol CO2, kết luận chuyển sang hydrogencarbonate theo giả thiết thích hợp.



