Tellurium
Tên tiếng Việt: Telua · Te
Tellurium (telua) là á kim có ký hiệu Te và số hiệu nguyên tử 52. Nguyên tố này nằm trong nhóm chalcogen cùng Oxygen, Lưu huỳnh và Selenium, nhưng có tính kim loại rõ hơn do nằm thấp hơn trong nhóm. Tellurium quan trọng trong vật liệu bán dẫn, hợp kim và pin mặt trời.
Tra cứu đồng vị
Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.
| Đồng vị | Neutron | Khối lượng (u) | Tỉ phần nguyên tử (0–1) |
|---|---|---|---|
| Te-120 | 68 | 119.9040593(33) | 0.0009(1) |
| Te-122 | 70 | 121.9030435(16) | 0.0255(12) |
| Te-123 | 71 | 122.9042698(16) | 0.0089(3) |
| Te-124 | 72 | 123.9028171(16) | 0.0474(14) |
| Te-125 | 73 | 124.9044299(16) | 0.0707(15) |
| Te-126 | 74 | 125.9033109(16) | 0.1884(25) |
| Te-128 | 76 | 127.90446128(93) | 0.3174(8) |
| Te-130 | 78 | 129.906222748(12) | 0.3408(62) |
Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.
Tính số hạt
52 proton · 68 neutron · 52 electron
Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.
Hoá trị, số oxi hoá và ion
Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.
Hoá trị trong ví dụ
IV trong TeO₂
Số oxi hoá
Trong đơn chất: 0.
+4 trong TeO₂
Ion đơn nguyên tử
Chưa chọn được ví dụ ion đơn nguyên tử phù hợp trong bảng tra này.
Cấu tạo nguyên tử
Nguyên tử Tellurium trung hoà có 52 proton và 52 electron. Cấu hình tham khảo: [Kr] 4d¹⁰ 5s² 5p⁴. Phân bố electron theo lớp: 2, 8, 18, 18, 6.
[Kr] 4d¹⁰ 5s² 5p⁴Tính chất vật lý
Tellurium là chất rắn màu trắng bạc, giòn, có ánh kim và tính bán dẫn. Nó không dẻo như kim loại điển hình nhưng cũng không giống phi kim nhẹ. Tính bán dẫn làm Tellurium quan trọng trong vật liệu điện tử.
Tính chất hoá học
Tellurium có thể tạo hợp chất telluride, oxide và hợp chất với kim loại. Nó thể hiện tính chất trung gian của á kim, có thể tham gia liên kết cộng hoá trị và tạo hợp chất bán dẫn. Khi học Tellurium, nên liên hệ với xu hướng tăng tính kim loại trong nhóm 16.
Ứng dụng
Hợp chất chứa tellurium được dùng trong một số vật liệu nhiệt điện và bán dẫn. CdTe có ứng dụng trong một loại công nghệ pin mặt trời màng mỏng; không phải mọi pin mặt trời đều chứa tellurium. Tính năng của CdTe khác tellurium nguyên tố và cadmium kim loại.
Nguyên tử khối và đồng vị
Nguyên tử khối chuẩn: 127.60(3). Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 52.
Phân bố trong tự nhiên
Tellurium có trong một số khoáng telluride và được thu hồi từ phần dư của tinh luyện đồng. Khả năng thu hồi phụ thuộc nguyên liệu và công nghệ; không phải mọi quặng đồng đều cho cùng sản lượng tellurium.
Lịch sử phát hiện
Müller von Reichenstein nghiên cứu khoáng chứa tellurium vào cuối thế kỷ XVIII. Klaproth tiếp tục xác nhận và đặt tên nguyên tố. Cần phân biệt bước quan sát chất chưa biết với bước xác nhận tiếp theo.
Lưu ý an toàn
Tellurium kim loại và hợp chất như CdTe không có cùng hồ sơ nguy cơ. Vật liệu trong tấm pin hoàn chỉnh khác bụi và chất thải chế tạo. Không tự nghiền, đốt hoặc tái chế vật liệu bán dẫn dựa trên mô tả ứng dụng chung.
Hợp chất và phản ứng minh họa
Tellurium dioxide
Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.
Bảng dữ liệu nguyên tố
| Tên quốc tế | Tellurium |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Telua |
| Ký hiệu | Te |
| Số hiệu nguyên tử | 52 |
| Nguyên tử khối chuẩn | 127.60(3) |
| Nhóm | 16 |
| Chu kỳ | 5 |
| Khối | p |
| Cấu hình electron tham khảo | [Kr] 4d¹⁰ 5s² 5p⁴ |
| Trạng thái ở 20 °C | Chất rắn |
| Nhiệt độ nóng chảy | 449.51 °C |
| Nhiệt độ sôi | 988 °C |
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
| Năng lượng ion hoá thứ nhất (eV) | 9.009808 ± 0.000006 |
|---|
Giá trị theo đánh giá dữ liệu NIST; xem ký hiệu và độ không đảm bảo trong nguồn. NIST Atomic Spectra Database.
| Độ âm điện (Pauling) | 2.1 |
|---|---|
| Khối lượng riêng (g/cm³) | 6.232 |
| Bán kính cộng hoá trị — Cordero (pm) | 138 |
| Bán kính van der Waals (pm) | 206 |
| Nhiệt dung mol (J/mol/K) | 25.73 |
| Độ dẫn nhiệt (W/m/K) | 14.3 |
| Enthalpy nóng chảy (kJ/mol) | 17.91 |
Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.
Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.
Số electron lớp ngoài cùng được suy từ cấu hình tham khảo; hoá trị trong hợp chất cần xét riêng.
Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.
Tham khảo thêm
Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.