Scandium
Tên tiếng Việt: Scandi · Sc
Scandium (scandi) là kim loại chuyển tiếp có ký hiệu Sc và số hiệu nguyên tử 21. Đây là nguyên tố mở đầu dãy kim loại chuyển tiếp ở chu kỳ 4, giúp người học nhận diện vùng d-block của bảng tuần hoàn. Scandium không quá phổ biến trong đời sống hằng ngày nhưng có giá trị trong hợp kim nhẹ và vật liệu đặc biệt.
Tra cứu đồng vị
Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.
| Đồng vị | Neutron | Khối lượng (u) | Tỉ phần nguyên tử (0–1) |
|---|---|---|---|
| Sc-45 | 24 | 44.95590828(77) | 1 |
Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.
Tính số hạt
21 proton · 24 neutron · 21 electron
Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.
Hoá trị, số oxi hoá và ion
Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.
Hoá trị trong ví dụ
III trong Sc₂O₃
Số oxi hoá
Trong đơn chất: 0.
+3 trong Sc₂O₃
Ion đơn nguyên tử
Sc³⁺ · 18 electron
Ký hiệu dùng trong mô hình ion; trong dung dịch, ion có thể hydrat hoá hoặc tạo phức.
Cấu tạo nguyên tử
Nguyên tử Scandium trung hoà có 21 proton và 21 electron. Cấu hình tham khảo: [Ar] 3d¹ 4s². Phân bố electron theo lớp: 2, 8, 9, 2.
[Ar] 3d¹ 4s²Tính chất vật lý
Scandium là kim loại rắn, màu trắng bạc, nhẹ và có ánh kim. Nó có thể tạo hợp kim với nhôm để tăng độ bền, giảm khối lượng và cải thiện tính chất cơ học. Do tương đối hiếm và khó khai thác, Scandium không phổ biến như Nhôm hay Sắt.
Tính chất hoá học
Trạng thái oxi hoá phổ biến của scandium là +3. Oxide Sc₂O₃ và các muối scandium(III) là những hợp chất tiêu biểu. Cấu hình nguyên tử trung hoà khác cấu hình ion Sc³⁺; không suy rằng mọi kim loại khối d đều có nhiều số oxi hoá phổ biến như nhau.
Ứng dụng
Một ứng dụng của scandium là bổ sung vào hợp kim nhôm để điều chỉnh tính năng vật liệu nhẹ. Các hợp chất scandium còn được dùng trong một số đèn phóng điện. Đây là các ứng dụng chuyên dụng, không chứng minh scandium kim loại được dùng đại trà trong mọi thiết bị hàng không.
Nguyên tử khối và đồng vị
Nguyên tử khối chuẩn: 44.955 907(4). Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 21.
Phân bố trong tự nhiên
Scandium phân tán trong nhiều loại khoáng, thường ở hàm lượng thấp. Thortveitite là một khoáng chứa scandium đáng chú ý. Việc thu hồi có thể gắn với xử lý các nguồn quặng khác; phân bố rộng không đồng nghĩa dễ khai thác kinh tế.
Lịch sử phát hiện
Lars Fredrik Nilson nhận diện scandium năm 1879 từ nghiên cứu khoáng vật. Nguyên tố này giúp minh hoạ khả năng dự đoán vị trí còn trống trong bảng tuần hoàn của Mendeleev. Việc tạo kim loại xảy ra sau việc nhận diện hợp chất.
Lưu ý an toàn
Tránh phát tán và hít bụi kim loại hoặc hợp chất scandium. Tính ít gặp không chứng minh một chất vô hại; cần dựa vào phiếu an toàn đúng sản phẩm. Không coi ứng dụng hợp kim là bằng chứng an toàn cho bột hoặc muối của nguyên tố.
Hợp chất và phản ứng minh họa
Scandium oxide
Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.
Bảng dữ liệu nguyên tố
| Tên quốc tế | Scandium |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Scandi |
| Ký hiệu | Sc |
| Số hiệu nguyên tử | 21 |
| Nguyên tử khối chuẩn | 44.955 907(4) |
| Nhóm | 3 |
| Chu kỳ | 4 |
| Khối | d |
| Cấu hình electron tham khảo | [Ar] 3d¹ 4s² |
| Trạng thái ở 20 °C | Chất rắn |
| Nhiệt độ nóng chảy | 1541 °C |
| Nhiệt độ sôi | 2836 °C |
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
| Năng lượng ion hoá thứ nhất (eV) | 6.56149 ± 0.00006 |
|---|
Giá trị theo đánh giá dữ liệu NIST; xem ký hiệu và độ không đảm bảo trong nguồn. NIST Atomic Spectra Database.
| Độ âm điện (Pauling) | 1.36 |
|---|---|
| Khối lượng riêng (g/cm³) | 2.99 |
| Bán kính cộng hoá trị — Cordero (pm) | 170 |
| Bán kính van der Waals (pm) | 215 |
| Nhiệt dung mol (J/mol/K) | 25.52 |
| Độ dẫn nhiệt (W/m/K) | 15.8 |
| Enthalpy nóng chảy (kJ/mol) | 15.8 |
Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.
Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.
Electron lớp ngoài cùng không đủ để mô tả electron hoá trị; cần xét các phân lớp và chất cụ thể.
Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.
Tham khảo thêm
Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.