Bỏ qua điều hướng
Kim loại chuyển tiếpNGUYÊN TỐ 024

Chromium

Tên tiếng Việt: Crom · Cr

Chromium (crom) là kim loại chuyển tiếp có ký hiệu Cr, số hiệu nguyên tử 24. Chromium nổi tiếng với khả năng tạo lớp phủ sáng bóng, chống ăn mòn và vai trò quan trọng trong thép không gỉ. Đây là nguyên tố thường gặp khi học về kim loại chuyển tiếp, số oxi hoá và hợp chất có màu.

Chất rắnNhóm 6Chu kỳ 4
Hoá trị trong ví dụII, III, VIXem hợp chất cụ thể bên dưới
Số oxi hoá trong ví dụ+2, +3, +6Trong đơn chất: 0
Ion đơn nguyên tửCr²⁺, Cr³⁺Điện tích khác với hoá trị
Nguyên tử khối chuẩn51.9961(6)Ví dụ quy ước bài tập: 52. Ưu tiên số liệu đề bài.

Tra cứu đồng vị

Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.

Thành phần đồng vị đại diện trong vật liệu tự nhiên trên Trái Đất
Đồng vịNeutronKhối lượng (u)Tỉ phần nguyên tử (0–1)
Cr-502649.94604183(94)0.043 45(13)
Cr-522851.94050623(63)0.837 89(18)
Cr-532952.94064815(62)0.095 01(17)
Cr-543053.93887916(61)0.023 65(7)

Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.

Tính số hạt

24 proton · 26 neutron · 24 electron

Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.

Hoá trị, số oxi hoá và ion

Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.

Hoá trị trong ví dụ

II trong CrO

III trong Cr₂O₃

VI trong CrO₃

Số oxi hoá

Trong đơn chất: 0.

+2 trong CrO

+3 trong Cr₂O₃

+6 trong K₂Cr₂O₇

Ion đơn nguyên tử

Cr²⁺ · 22 electron

Cr³⁺ · 21 electron

Ký hiệu dùng trong mô hình ion; trong dung dịch, ion có thể hydrat hoá hoặc tạo phức.

Cấu tạo nguyên tử

Nguyên tử Chromium trung hoà có 24 proton và 24 electron. Cấu hình tham khảo: [Ar] 3d⁵ 4s¹. Phân bố electron theo lớp: 2, 8, 13, 1.

24Proton
24Electron · nguyên tử trung hoà
4Lớp electron có electron
CẤU HÌNH ELECTRON[Ar] 3d⁵ 4s¹
K2electron
L8electron
M13electron
N1electron

Tính chất vật lý

Chromium là kim loại rắn, cứng, màu trắng bạc, có ánh kim và có khả năng tạo bề mặt sáng. Chromium có nhiệt độ nóng chảy cao và chịu ăn mòn tốt nhờ lớp oxide bảo vệ. Tính chất này làm Chromium rất quan trọng trong mạ kim loại và sản xuất thép không gỉ.

Tính chất hoá học

Chromium có thể phản ứng với oxygen tạo oxide chromium. Trong các hợp chất, Chromium thể hiện nhiều số oxi hoá khác nhau, tạo nên màu sắc đặc trưng. Hợp chất Cr(III) thường khá bền, trong khi Cr(VI) có tính oxi hoá mạnh và độc hơn, cần được xử lý cẩn thận trong thực tế.

Ứng dụng

Ứng dụng quan trọng của Chromium là sản xuất thép không gỉ, mạ chromium, hợp kim chịu nhiệt, chất màu và xử lý bề mặt kim loại. Trong học tập, Chromium giúp học sinh hiểu rõ hơn về kim loại chuyển tiếp, cấu hình electron đặc biệt và sự thay đổi số oxi hoá.

Nguyên tử khối và đồng vị

Nguyên tử khối chuẩn: 51.9961(6). Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 24.

Phân bố trong tự nhiên

Chromium được khai thác chủ yếu từ quặng chromite. Sản phẩm của ngành luyện quặng có thể là ferrochrome dùng cho hợp kim hoặc các hoá chất chromium; không phải mọi dây chuyền đều tạo chromium kim loại tinh khiết.

Lịch sử phát hiện

Vauquelin nhận diện chromium khi nghiên cứu khoáng crocoite vào cuối thế kỷ XVIII. Tên nguyên tố gắn với màu sắc đa dạng của các hợp chất. Cần phân biệt nhận diện nguyên tố với bước thu được kim loại.

Lưu ý an toàn

Cr(VI) có những nguy cơ nghiêm trọng, gồm nguy cơ ung thư khi phơi nhiễm nghề nghiệp. Chromium kim loại, hợp chất Cr(III) và Cr(VI) không được gộp thành một mức độc tính. Không tự gia nhiệt, mài hoặc xử lý hoá chất chromium mà thiếu kiểm soát phơi nhiễm.

Hợp chất và phản ứng minh họa

CrO

Chromium(II) oxide

Cr₂O₃

Chromium(III) oxide

CrO₃

Chromium(VI) oxide

K₂Cr₂O₇

Potassium dichromate

Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.

Bảng dữ liệu nguyên tố

Định danh và tính chất cơ bản
Tên quốc tếChromium
Tên tiếng ViệtCrom
Ký hiệuCr
Số hiệu nguyên tử24
Nguyên tử khối chuẩn51.9961(6)
Nhóm6
Chu kỳ4
Khốid
Cấu hình electron tham khảo[Ar] 3d⁵ 4s¹
Trạng thái ở 20 °CChất rắn
Nhiệt độ nóng chảy1907 °C
Nhiệt độ sôi2671 °C
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
Năng lượng ion hoá của nguyên tử trung hòa ở trạng thái cơ bản
Năng lượng ion hoá thứ nhất (eV)6.76651 ± 0.00004

Giá trị theo đánh giá dữ liệu NIST; xem ký hiệu và độ không đảm bảo trong nguồn. NIST Atomic Spectra Database.

Tính chất tham khảo theo bảng tổng hợp Mendeleev
Độ âm điện (Pauling)1.66
Khối lượng riêng (g/cm³)7.15
Bán kính cộng hoá trị — Cordero (pm)139
Bán kính van der Waals (pm)206
Nhiệt dung mol (J/mol/K)23.35
Độ dẫn nhiệt (W/m/K)93.9
Enthalpy nóng chảy (kJ/mol)21

Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.

Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.

Electron lớp ngoài cùng không đủ để mô tả electron hoá trị; cần xét các phân lớp và chất cụ thể.

Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.

Tham khảo thêm

Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.