Gadolinium
Tên tiếng Việt: Gadolini · Gd
Gadolinium (gadolini) là nguyên tố lanthanide có ký hiệu Gd và số hiệu nguyên tử 64. Nguyên tố này nổi bật nhờ tính chất từ và ứng dụng trong chụp cộng hưởng từ.
Tra cứu đồng vị
Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.
| Đồng vị | Neutron | Khối lượng (u) | Tỉ phần nguyên tử (0–1) |
|---|---|---|---|
| Gd-152 | 88 | 151.9197995(18) | 0.002 04(2) |
| Gd-154 | 90 | 153.9208741(17) | 0.021 87(9) |
| Gd-155 | 91 | 154.9226305(17) | 0.148 28(60) |
| Gd-156 | 92 | 155.9221312(17) | 0.204 93(22) |
| Gd-157 | 93 | 156.9239686(17) | 0.156 57(17) |
| Gd-158 | 94 | 157.9241123(17) | 0.248 20(20) |
| Gd-160 | 96 | 159.9270624(18) | 0.218 11(28) |
Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.
Tính số hạt
64 proton · 88 neutron · 64 electron
Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.
Hoá trị, số oxi hoá và ion
Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.
Hoá trị trong ví dụ
Chưa có ví dụ hoá trị trong bảng tra này.
Số oxi hoá
Trong đơn chất: 0.
Ion đơn nguyên tử
Chưa chọn được ví dụ ion đơn nguyên tử phù hợp trong bảng tra này.
Cấu tạo nguyên tử
Nguyên tử Gadolinium trung hoà có 64 proton và 64 electron. Cấu hình tham khảo: [Xe] 4f⁷ 5d¹ 6s². Phân bố electron theo lớp: 2, 8, 18, 25, 9, 2.
[Xe] 4f⁷ 5d¹ 6s²Tính chất vật lý
Gadolinium là kim loại rắn, màu trắng bạc, có tính từ nổi bật. Nó có thể bị oxi hoá trong không khí và phản ứng chậm với nước trong điều kiện thường.
Tính chất hoá học
Gadolinium thường tạo hợp chất ở trạng thái +3. Ion Gd³⁺ có tính chất từ mạnh, được khai thác trong vật liệu từ và phức chất dùng cho chẩn đoán hình ảnh.
Ứng dụng
Các phức chất chứa gadolinium được dùng làm thuốc tương phản trong MRI theo chỉ định và quy trình y tế. Gadolinium cũng có ứng dụng trong vật liệu từ và một số vật liệu hấp thụ neutron. Phải xét hợp chất, đồng vị và thiết kế vật liệu; không dùng một mô tả chung cho mọi dạng gadolinium.
Nguyên tử khối và đồng vị
Nguyên tử khối chuẩn: 157.249(2). Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 64.
Phân bố trong tự nhiên
Gadolinium đi cùng những nguyên tố đất hiếm khác trong monazite và bastnaesite. Tách hoá học và kiểm soát độ tinh khiết là bước cần thiết để tạo nguyên liệu cho từng vật liệu hoặc hợp chất.
Lịch sử phát hiện
Marignac nhận diện thành phần chứa gadolinium năm 1880; các nghiên cứu phân tách tiếp theo giúp làm rõ nguyên tố. Nhận diện qua hợp chất không đồng nghĩa ngay lúc đó đã có kim loại hoàn toàn tinh khiết.
Lưu ý an toàn
Chất tương phản MRI chứa gadolinium là các phức chất được thiết kế và quản lý như thuốc, không phải Gd kim loại hoặc ion tự do để tự dùng. Cơ quan quản lý có cảnh báo về lưu giữ gadolinium và nguy cơ theo chế phẩm, bệnh nhân; lựa chọn sử dụng thuộc chuyên môn y tế.
Hợp chất và phản ứng minh họa
Chưa có ví dụ hợp chất được chọn cho nguyên tố này.
Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.
Bảng dữ liệu nguyên tố
| Tên quốc tế | Gadolinium |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Gadolini |
| Ký hiệu | Gd |
| Số hiệu nguyên tử | 64 |
| Nguyên tử khối chuẩn | 157.249(2) |
| Nhóm | Trình bày theo họ nguyên tố |
| Chu kỳ | 6 |
| Khối | f |
| Cấu hình electron tham khảo | [Xe] 4f⁷ 5d¹ 6s² |
| Trạng thái ở 20 °C | Chất rắn |
| Nhiệt độ nóng chảy | 1313 °C |
| Nhiệt độ sôi | 3273 °C |
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
| Năng lượng ion hoá thứ nhất (eV) | 6.14980 ± 0.00004 |
|---|
Giá trị theo đánh giá dữ liệu NIST; xem ký hiệu và độ không đảm bảo trong nguồn. NIST Atomic Spectra Database.
| Độ âm điện (Pauling) | 1.2 |
|---|---|
| Khối lượng riêng (g/cm³) | 7.9 |
| Bán kính cộng hoá trị — Cordero (pm) | 196 |
| Bán kính van der Waals (pm) | 234 |
| Nhiệt dung mol (J/mol/K) | 37.03 |
| Độ dẫn nhiệt (W/m/K) | Chưa có dữ liệu |
| Enthalpy nóng chảy (kJ/mol) | Chưa có dữ liệu |
Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.
Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.
Electron lớp ngoài cùng không đủ để mô tả electron hoá trị; cần xét các phân lớp và chất cụ thể.
Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.
Tham khảo thêm
Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.