Chlorine
Tên tiếng Việt: Clo · Cl
Chlorine (clo) là nguyên tố halogen phổ biến, có ký hiệu Cl và số hiệu nguyên tử 17. Chlorine thường được học cùng với các nội dung về phi kim, phản ứng với kim loại, hợp chất muối clorua và khả năng khử trùng. Đây là nguyên tố quan trọng trong chương trình hoá học vì thể hiện rõ đặc điểm của nhóm halogen: dễ nhận electron và có tính oxi hoá mạnh.
Tra cứu đồng vị
Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.
| Đồng vị | Neutron | Khối lượng (u) | Tỉ phần nguyên tử (0–1) |
|---|---|---|---|
| Cl-35 | 18 | 34.968852682(37) | [0.755, 0.761] |
| Cl-37 | 20 | 36.965902602(55) | [0.239, 0.245] |
Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.
Tính số hạt
17 proton · 18 neutron · 17 electron
Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.
Hoá trị, số oxi hoá và ion
Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.
Hoá trị trong ví dụ
I trong HCl
Số oxi hoá
Trong đơn chất: 0.
-1 trong NaCl
+1 trong NaClO
+5 trong NaClO₃
+7 trong NaClO₄
Ion đơn nguyên tử
Cl⁻ · 18 electron
Ký hiệu dùng trong mô hình ion; trong dung dịch, ion có thể hydrat hoá hoặc tạo phức.
Cấu tạo nguyên tử
Nguyên tử Chlorine trung hoà có 17 proton và 17 electron. Cấu hình tham khảo: [Ne] 3s² 3p⁵. Phân bố electron theo lớp: 2, 8, 7.
[Ne] 3s² 3p⁵Tính chất vật lý
Cl₂ là khí vàng lục ở điều kiện thường. Khi tiếp xúc nước, ngoài sự hoà tan còn có cân bằng phản ứng tạo các chất khác; tính tẩy màu của nước chlorine là tính chất hoá học của hệ này. Mùi không phải cách kiểm tra an toàn để nhận biết khí.
Tính chất hoá học
Cl₂ có tính oxi hoá và phản ứng với nhiều kim loại tạo clorua. Trong nước, cân bằng Cl₂ + H₂O ⇌ HCl + HClO tạo acid hypochlorơ có vai trò trong quá trình khử trùng. Cl₂, Cl⁻ và hypochlorite là các dạng hoá học khác nhau; không dùng chung toàn bộ tính chất.
Ứng dụng
Chlorine và các hợp chất của Chlorine được dùng trong khử trùng nước, sản xuất hoá chất, nhựa PVC, chất tẩy rửa và nhiều quá trình công nghiệp. Sodium chloride NaCl là hợp chất quen thuộc nhất của Chlorine trong đời sống. Tuy nhiên, khí Chlorine độc nên không được sử dụng tuỳ tiện; các ứng dụng thực tế thường nằm trong hệ thống kiểm soát an toàn hoặc ở dạng hợp chất phù hợp.
Nguyên tử khối và đồng vị
Nguyên tử khối chuẩn: [35.446, 35.457]. Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 17.
Phân bố trong tự nhiên
Chlorine phổ biến trong tự nhiên ở dạng clorua, chẳng hạn trong nước biển và mỏ muối halite. Sản xuất Cl₂ công nghiệp sử dụng quá trình điện phân nước muối có kiểm soát. Ion Cl⁻ trong muối ăn khác khí Cl₂ về cấu tạo và tính chất.
Lịch sử phát hiện
Scheele tạo được khí chlorine năm 1774 nhưng cách giải thích ban đầu chưa xác định đúng bản chất nguyên tố. Năm 1810, Davy lập luận rằng đây là một nguyên tố riêng. Hai mốc này phản ánh khác biệt giữa thu được chất và nhận diện bản chất của chất.
Lưu ý an toàn
Cl₂ là khí độc; không ngửi trực tiếp để nhận biết. Không trộn chất tẩy chứa hypochlorite với acid hoặc các chất tẩy khác. Sản phẩm khử trùng phải được dùng theo nhãn, không suy an toàn của dung dịch sử dụng đúng cách cho khí chlorine đậm đặc.
Hợp chất và phản ứng minh họa
Hydrogen chloride; hydrochloric acid khi trong nước
Lithium chloride
Beryllium chloride
Boron trichloride
Sodium chloride
Sodium hypochlorite
Sodium chlorate
Sodium perchlorate
Magnesium chloride
Aluminium chloride
Silicon tetrachloride
Phosphorus trichloride
Phosphorus pentachloride
Potassium chloride
Calcium chloride
Iron(II) chloride
Iron(III) chloride
Copper(II) chloride
Zinc chloride
Rubidium chloride
Strontium chloride
Silver chloride
Caesium chloride
Barium chloride
Gold(III) chloride
Mercury(I) chloride
Ammonium chloride
HCl (aq) + NaOH (aq) → NaCl (aq) + H₂O (l)
Điều kiện: Dung dịch acid và base.
Hiện tượng: Trung hòa; không nhất thiết có hiện tượng nhìn thấy.
Fe (s) + 2 HCl (aq) → FeCl₂ (aq) + H₂ (g)
Điều kiện: HCl loãng, không có chất oxi hoá bổ sung đáng kể.
Hiện tượng: Fe tan dần và có khí H2.
Zn (s) + 2 HCl (aq) → ZnCl₂ (aq) + H₂ (g)
Điều kiện: HCl loãng.
Hiện tượng: Zn tan và có khí H2.
Mg (s) + 2 HCl (aq) → MgCl₂ (aq) + H₂ (g)
Điều kiện: HCl loãng.
Hiện tượng: Mg tan và có khí H2.
2 Al (s) + 6 HCl (aq) → 2 AlCl₃ (aq) + 3 H₂ (g)
Điều kiện: HCl loãng; lớp oxide bề mặt ảnh hưởng tốc độ.
Hiện tượng: Al tan và có khí H2 sau khi lớp bảo vệ bị phá.
AgNO₃ (aq) + NaCl (aq) → AgCl (s) + NaNO₃ (aq)
Điều kiện: Trộn dung dịch đủ nồng độ để vượt giới hạn hòa tan.
Hiện tượng: Kết tủa AgCl trắng.
BaCl₂ (aq) + Na₂SO₄ (aq) → BaSO₄ (s) + 2 NaCl (aq)
Điều kiện: Dung dịch đủ nồng độ tạo kết tủa.
Hiện tượng: Kết tủa BaSO4 trắng.
FeCl₃ (aq) + 3 NaOH (aq) → Fe(OH)₃ (s) + 3 NaCl (aq)
Điều kiện: Dung dịch; kết tủa biểu diễn bằng công thức quy ước Fe(OH)3.
Hiện tượng: Kết tủa nâu đỏ.
CaCO₃ (s) + 2 HCl (aq) → CaCl₂ (aq) + CO₂ (g) + H₂O (l)
Điều kiện: Acid tác dụng với carbonate.
Hiện tượng: Có khí CO2.
Cl₂ (aq) + 2 Br⁻ (aq) → 2 Cl⁻ (aq) + Br₂ (aq)
Điều kiện: Môi trường nước; phương trình ion rút gọn.
Hiện tượng: Bromine tạo màu.
Cl₂ (aq) + 2 I⁻ (aq) → 2 Cl⁻ (aq) + I₂ (aq)
Điều kiện: Môi trường nước; bỏ qua phản ứng phụ khi chlorine dư.
Hiện tượng: Tạo iodine.
MnO₂ (s) + 2 Cl⁻ (aq) + 4 H₃O⁺ (aq) → Mn²⁺ (aq) + Cl₂ (g) + 6 H₂O (l)
Điều kiện: Môi trường acid; phản ứng ion rút gọn.
Hiện tượng: Sinh chlorine.
Ký hiệu trạng thái: s — rắn, l — lỏng, g — khí, aq — dung dịch nước. Đây là ví dụ để đọc phương trình, không phải hướng dẫn tự thực hiện thí nghiệm.
Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.
Bảng dữ liệu nguyên tố
| Tên quốc tế | Chlorine |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Clo |
| Ký hiệu | Cl |
| Số hiệu nguyên tử | 17 |
| Nguyên tử khối chuẩn | [35.446, 35.457] |
| Nhóm | 17 |
| Chu kỳ | 3 |
| Khối | p |
| Cấu hình electron tham khảo | [Ne] 3s² 3p⁵ |
| Trạng thái ở 20 °C | Chất khí |
| Nhiệt độ nóng chảy | -101.5 °C |
| Nhiệt độ sôi | -34.04 °C |
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
| Năng lượng ion hoá thứ nhất (eV) | 12.967633 ± 0.000016 |
|---|
Giá trị theo đánh giá dữ liệu NIST; xem ký hiệu và độ không đảm bảo trong nguồn. NIST Atomic Spectra Database.
| Độ âm điện (Pauling) | 3.16 |
|---|---|
| Khối lượng riêng (g/cm³) | 0.002898 |
| Bán kính cộng hoá trị — Cordero (pm) | 102 |
| Bán kính van der Waals (pm) | 175 |
| Nhiệt dung mol (J/mol/K) | 33.949 |
| Độ dẫn nhiệt (W/m/K) | 0.009 |
| Enthalpy nóng chảy (kJ/mol) | 6.41 |
Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.
Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.
Số electron lớp ngoài cùng được suy từ cấu hình tham khảo; hoá trị trong hợp chất cần xét riêng.
Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.
Tham khảo thêm
Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.