Protactinium
Tên tiếng Việt: Protactini · Pa
Protactinium (protactini) là nguyên tố actinide có ký hiệu Pa và số hiệu nguyên tử 91. Đây là nguyên tố phóng xạ hiếm, thường được nhắc đến trong nghiên cứu hạt nhân, chuỗi phân rã phóng xạ và hoá học các nguyên tố nặng. Protactinium không phổ biến trong đời sống nhưng có giá trị trong việc hiểu bản chất của dãy actinide.
Tra cứu đồng vị
Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.
| Đồng vị | Neutron | Khối lượng (u) | Tỉ phần nguyên tử (0–1) |
|---|---|---|---|
| Pa-231 | 140 | 231.0358842(24) | 1 |
Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.
Tính số hạt
91 proton · 140 neutron · 91 electron
Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.
Hoá trị, số oxi hoá và ion
Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.
Hoá trị trong ví dụ
Chưa có ví dụ hoá trị trong bảng tra này.
Số oxi hoá
Trong đơn chất: 0.
Ion đơn nguyên tử
Chưa chọn được ví dụ ion đơn nguyên tử phù hợp trong bảng tra này.
Cấu tạo nguyên tử
Nguyên tử Protactinium trung hoà có 91 proton và 91 electron. Cấu hình tham khảo: [Rn] 5f² 6d¹ 7s². Phân bố electron theo lớp: 2, 8, 18, 32, 20, 9, 2.
[Rn] 5f² 6d¹ 7s²Tính chất vật lý
Protactinium là kim loại rắn, màu bạc xám và có tính phóng xạ. Do rất hiếm và nguy hiểm khi thao tác, Protactinium ít được sử dụng rộng rãi. Các dữ liệu về tính chất vật lý của Protactinium chủ yếu đến từ nghiên cứu chuyên sâu trong điều kiện kiểm soát.
Tính chất hoá học
Protactinium có nhiều dạng hợp chất với các tính chất phụ thuộc số oxi hoá và môi trường. Các nghiên cứu lượng nhỏ không cho phép suy mọi dạng chất có cùng tính tan hoặc cùng mức di chuyển trong môi trường. Tính phóng xạ và hoá học cần được phân biệt khi diễn giải dữ liệu.
Ứng dụng
Protactinium chủ yếu có ý nghĩa trong nghiên cứu khoa học, địa hoá đồng vị và chuỗi phân rã phóng xạ. Nó không có nhiều ứng dụng thương mại trực tiếp do độ hiếm, phóng xạ và khó xử lý. Trong học tập, Protactinium giúp hoàn thiện bức tranh về dãy actinide.
Nguyên tử khối và đồng vị
Nguyên tử khối chuẩn: 231.035 88(1). Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 91.
Phân bố trong tự nhiên
Protactinium có trong các chuỗi phân rã liên quan uranium với lượng nhỏ. Các mẫu nghiên cứu có thể được tạo hoặc tách từ nguồn chuyên biệt. Tên nguyên tố không xác định sẵn thành phần đồng vị của mọi mẫu.
Lịch sử phát hiện
Fajans và Göhring nghiên cứu một dạng sống ngắn năm 1913; các công trình năm 1917–1918 làm rõ đồng vị sống lâu hơn. Cần phân biệt các mốc theo đồng vị, không gộp thành một ngày phát hiện mọi dạng protactinium.
Lưu ý an toàn
Nguồn protactinium chỉ được xử lý trong điều kiện kiểm soát hoá học phóng xạ. Đánh giá nguy cơ cần đồng vị, hoạt độ, dạng chất và đường phơi nhiễm. Không tự tìm cách tách nguyên tố từ khoáng hoặc vật liệu hạt nhân.
Hợp chất và phản ứng minh họa
Chưa có ví dụ hợp chất được chọn cho nguyên tố này.
Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.
Bảng dữ liệu nguyên tố
| Tên quốc tế | Protactinium |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Protactini |
| Ký hiệu | Pa |
| Số hiệu nguyên tử | 91 |
| Nguyên tử khối chuẩn | 231.035 88(1) |
| Nhóm | Trình bày theo họ nguyên tố |
| Chu kỳ | 7 |
| Khối | f |
| Cấu hình electron tham khảo | [Rn] 5f² 6d¹ 7s² |
| Trạng thái ở 20 °C | Chất rắn |
| Nhiệt độ nóng chảy | 1572 °C |
| Nhiệt độ sôi | 4000 °C |
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
| Năng lượng ion hoá thứ nhất (eV) | 5.89 ± 0.12 |
|---|
Giá trị bán thực nghiệm. NIST Atomic Spectra Database.
| Độ âm điện (Pauling) | 1.5 |
|---|---|
| Khối lượng riêng (g/cm³) | 15.4 |
| Bán kính cộng hoá trị — Cordero (pm) | 200 |
| Bán kính van der Waals (pm) | 243 |
| Nhiệt dung mol (J/mol/K) | Chưa có dữ liệu |
| Độ dẫn nhiệt (W/m/K) | Chưa có dữ liệu |
| Enthalpy nóng chảy (kJ/mol) | 16.7 |
Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.
Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.
Electron lớp ngoài cùng không đủ để mô tả electron hoá trị; cần xét các phân lớp và chất cụ thể.
Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.
Tham khảo thêm
Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.