Bỏ qua điều hướng
ActinideNGUYÊN TỐ 091

Protactinium

Tên tiếng Việt: Protactini · Pa

Protactinium (protactini) là nguyên tố actinide có ký hiệu Pa và số hiệu nguyên tử 91. Đây là nguyên tố phóng xạ hiếm, thường được nhắc đến trong nghiên cứu hạt nhân, chuỗi phân rã phóng xạ và hoá học các nguyên tố nặng. Protactinium không phổ biến trong đời sống nhưng có giá trị trong việc hiểu bản chất của dãy actinide.

Chất rắnNhóm —Chu kỳ 7
Hoá trị trong ví dụChưa có ví dụXem hợp chất cụ thể bên dưới
Số oxi hoá trong ví dụChưa có ví dụTrong đơn chất: 0
Ion đơn nguyên tửChưa có ví dụĐiện tích khác với hoá trị
Nguyên tử khối chuẩn231.035 88(1)Nguyên tử khối chuẩn

Tra cứu đồng vị

Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.

Thành phần đồng vị đại diện trong vật liệu tự nhiên trên Trái Đất
Đồng vịNeutronKhối lượng (u)Tỉ phần nguyên tử (0–1)
Pa-231140231.0358842(24)1

Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.

Tính số hạt

91 proton · 140 neutron · 91 electron

Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.

Hoá trị, số oxi hoá và ion

Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.

Hoá trị trong ví dụ

Chưa có ví dụ hoá trị trong bảng tra này.

Số oxi hoá

Trong đơn chất: 0.

Ion đơn nguyên tử

Chưa chọn được ví dụ ion đơn nguyên tử phù hợp trong bảng tra này.

Cấu tạo nguyên tử

Nguyên tử Protactinium trung hoà có 91 proton và 91 electron. Cấu hình tham khảo: [Rn] 5f² 6d¹ 7s². Phân bố electron theo lớp: 2, 8, 18, 32, 20, 9, 2.

91Proton
91Electron · nguyên tử trung hoà
7Lớp electron có electron
CẤU HÌNH ELECTRON[Rn] 5f² 6d¹ 7s²
K2electron
L8electron
M18electron
N32electron
O20electron
P9electron
Q2electron

Tính chất vật lý

Protactinium là kim loại rắn, màu bạc xám và có tính phóng xạ. Do rất hiếm và nguy hiểm khi thao tác, Protactinium ít được sử dụng rộng rãi. Các dữ liệu về tính chất vật lý của Protactinium chủ yếu đến từ nghiên cứu chuyên sâu trong điều kiện kiểm soát.

Tính chất hoá học

Protactinium có nhiều dạng hợp chất với các tính chất phụ thuộc số oxi hoá và môi trường. Các nghiên cứu lượng nhỏ không cho phép suy mọi dạng chất có cùng tính tan hoặc cùng mức di chuyển trong môi trường. Tính phóng xạ và hoá học cần được phân biệt khi diễn giải dữ liệu.

Ứng dụng

Protactinium chủ yếu có ý nghĩa trong nghiên cứu khoa học, địa hoá đồng vị và chuỗi phân rã phóng xạ. Nó không có nhiều ứng dụng thương mại trực tiếp do độ hiếm, phóng xạ và khó xử lý. Trong học tập, Protactinium giúp hoàn thiện bức tranh về dãy actinide.

Nguyên tử khối và đồng vị

Nguyên tử khối chuẩn: 231.035 88(1). Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 91.

Phân bố trong tự nhiên

Protactinium có trong các chuỗi phân rã liên quan uranium với lượng nhỏ. Các mẫu nghiên cứu có thể được tạo hoặc tách từ nguồn chuyên biệt. Tên nguyên tố không xác định sẵn thành phần đồng vị của mọi mẫu.

Lịch sử phát hiện

Fajans và Göhring nghiên cứu một dạng sống ngắn năm 1913; các công trình năm 1917–1918 làm rõ đồng vị sống lâu hơn. Cần phân biệt các mốc theo đồng vị, không gộp thành một ngày phát hiện mọi dạng protactinium.

Lưu ý an toàn

Nguồn protactinium chỉ được xử lý trong điều kiện kiểm soát hoá học phóng xạ. Đánh giá nguy cơ cần đồng vị, hoạt độ, dạng chất và đường phơi nhiễm. Không tự tìm cách tách nguyên tố từ khoáng hoặc vật liệu hạt nhân.

Hợp chất và phản ứng minh họa

Chưa có ví dụ hợp chất được chọn cho nguyên tố này.

Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.

Bảng dữ liệu nguyên tố

Định danh và tính chất cơ bản
Tên quốc tếProtactinium
Tên tiếng ViệtProtactini
Ký hiệuPa
Số hiệu nguyên tử91
Nguyên tử khối chuẩn231.035 88(1)
NhómTrình bày theo họ nguyên tố
Chu kỳ7
Khốif
Cấu hình electron tham khảo[Rn] 5f² 6d¹ 7s²
Trạng thái ở 20 °CChất rắn
Nhiệt độ nóng chảy1572 °C
Nhiệt độ sôi4000 °C
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
Năng lượng ion hoá của nguyên tử trung hòa ở trạng thái cơ bản
Năng lượng ion hoá thứ nhất (eV)5.89 ± 0.12

Giá trị bán thực nghiệm. NIST Atomic Spectra Database.

Tính chất tham khảo theo bảng tổng hợp Mendeleev
Độ âm điện (Pauling)1.5
Khối lượng riêng (g/cm³)15.4
Bán kính cộng hoá trị — Cordero (pm)200
Bán kính van der Waals (pm)243
Nhiệt dung mol (J/mol/K)Chưa có dữ liệu
Độ dẫn nhiệt (W/m/K)Chưa có dữ liệu
Enthalpy nóng chảy (kJ/mol)16.7

Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.

Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.

Electron lớp ngoài cùng không đủ để mô tả electron hoá trị; cần xét các phân lớp và chất cụ thể.

Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.

Tham khảo thêm

Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.