Osmium
Tên tiếng Việt: Osmi · Os
Osmium (osmi) là kim loại chuyển tiếp có ký hiệu Os và số hiệu nguyên tử 76. Đây là một trong những kim loại có khối lượng riêng rất lớn, thuộc nhóm kim loại bạch kim. Osmium ít gặp trong đời sống hằng ngày nhưng có giá trị trong vật liệu đặc biệt và nghiên cứu hoá học.
Tra cứu đồng vị
Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.
| Đồng vị | Neutron | Khối lượng (u) | Tỉ phần nguyên tử (0–1) |
|---|---|---|---|
| Os-184 | 108 | 183.9524885(14) | 0.0002(2) |
| Os-186 | 110 | 185.9538350(16) | 0.0159(64) |
| Os-187 | 111 | 186.9557474(16) | 0.0196(17) |
| Os-188 | 112 | 187.9558352(16) | 0.1324(27) |
| Os-189 | 113 | 188.9581442(17) | 0.1615(23) |
| Os-190 | 114 | 189.9584437(17) | 0.2626(20) |
| Os-192 | 116 | 191.9614770(29) | 0.4078(32) |
Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.
Tính số hạt
76 proton · 108 neutron · 76 electron
Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.
Hoá trị, số oxi hoá và ion
Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.
Hoá trị trong ví dụ
Chưa có ví dụ hoá trị trong bảng tra này.
Số oxi hoá
Trong đơn chất: 0.
Ion đơn nguyên tử
Chưa chọn được ví dụ ion đơn nguyên tử phù hợp trong bảng tra này.
Cấu tạo nguyên tử
Nguyên tử Osmium trung hoà có 76 proton và 76 electron. Cấu hình tham khảo: [Xe] 4f¹⁴ 5d⁶ 6s². Phân bố electron theo lớp: 2, 8, 18, 32, 14, 2.
[Xe] 4f¹⁴ 5d⁶ 6s²Tính chất vật lý
Osmium là kim loại rắn, màu xanh xám hoặc trắng xanh, rất cứng và có khối lượng riêng rất lớn. Đây là một trong những nguyên tố đậm đặc nhất. Tính cứng, giòn và khối lượng riêng cao khiến Osmium khác biệt so với nhiều kim loại quen thuộc như Sắt hay Đồng.
Tính chất hoá học
Osmium có nhiều trạng thái oxi hoá. OsO₄ là hợp chất dễ bay hơi có tính oxi hoá và độc tính đáng chú ý, khác osmium kim loại khối. Việc tạo oxide phụ thuộc dạng mẫu và điều kiện; không diễn giải độ bền của kim loại thành kết luận không thể có nguy cơ từ hợp chất.
Ứng dụng
Osmium có các ứng dụng hạn chế trong một số hợp kim chuyên dụng. OsO₄ được dùng trong những kỹ thuật hoá học và hiển vi theo quy trình chuyên môn. Không dùng các mô tả này làm hướng dẫn tự xử lý hoặc ngửi mẫu.
Nguyên tử khối và đồng vị
Nguyên tử khối chuẩn: 190.23(3). Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 76.
Phân bố trong tự nhiên
Osmium có thể đi cùng iridium và những kim loại nhóm platinum trong nguyên liệu khoáng. Thu hồi gắn với các chuỗi chế biến kim loại khác, không phải mọi mẫu quặng đều chứa osmium ở hàm lượng có thể khai thác.
Lịch sử phát hiện
Tennant nhận diện osmium cùng iridium năm 1803 khi nghiên cứu phần còn lại của nguyên liệu platinum. Tên osmium gắn với mùi của hợp chất liên quan, không phải lời khuyên ngửi mẫu để nhận diện.
Lưu ý an toàn
OsO₄ độc và có thể gây hại nghiêm trọng khi hít hoặc tiếp xúc, đặc biệt với mắt và đường hô hấp. Tính bền của osmium khối không đại diện cho an toàn của mọi hợp chất. Không tự gia nhiệt hoặc xử lý mẫu có khả năng tạo OsO₄.
Hợp chất và phản ứng minh họa
Chưa có ví dụ hợp chất được chọn cho nguyên tố này.
Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.
Bảng dữ liệu nguyên tố
| Tên quốc tế | Osmium |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Osmi |
| Ký hiệu | Os |
| Số hiệu nguyên tử | 76 |
| Nguyên tử khối chuẩn | 190.23(3) |
| Nhóm | 8 |
| Chu kỳ | 6 |
| Khối | d |
| Cấu hình electron tham khảo | [Xe] 4f¹⁴ 5d⁶ 6s² |
| Trạng thái ở 20 °C | Chất rắn |
| Nhiệt độ nóng chảy | 3033 °C |
| Nhiệt độ sôi | 5008 °C |
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
| Năng lượng ion hoá thứ nhất (eV) | 8.43823 ± 0.00020 |
|---|
Giá trị theo đánh giá dữ liệu NIST; xem ký hiệu và độ không đảm bảo trong nguồn. NIST Atomic Spectra Database.
| Độ âm điện (Pauling) | 2.2 |
|---|---|
| Khối lượng riêng (g/cm³) | 22.5872 |
| Bán kính cộng hoá trị — Cordero (pm) | 144 |
| Bán kính van der Waals (pm) | 216 |
| Nhiệt dung mol (J/mol/K) | 24.7 |
| Độ dẫn nhiệt (W/m/K) | Chưa có dữ liệu |
| Enthalpy nóng chảy (kJ/mol) | 31.7 |
Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.
Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.
Electron lớp ngoài cùng không đủ để mô tả electron hoá trị; cần xét các phân lớp và chất cụ thể.
Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.
Tham khảo thêm
Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.