Bỏ qua điều hướng
Kim loại chuyển tiếpNGUYÊN TỐ 076

Osmium

Tên tiếng Việt: Osmi · Os

Osmium (osmi) là kim loại chuyển tiếp có ký hiệu Os và số hiệu nguyên tử 76. Đây là một trong những kim loại có khối lượng riêng rất lớn, thuộc nhóm kim loại bạch kim. Osmium ít gặp trong đời sống hằng ngày nhưng có giá trị trong vật liệu đặc biệt và nghiên cứu hoá học.

Chất rắnNhóm 8Chu kỳ 6
Hoá trị trong ví dụChưa có ví dụXem hợp chất cụ thể bên dưới
Số oxi hoá trong ví dụChưa có ví dụTrong đơn chất: 0
Ion đơn nguyên tửChưa có ví dụĐiện tích khác với hoá trị
Nguyên tử khối chuẩn190.23(3)Nguyên tử khối chuẩn

Tra cứu đồng vị

Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.

Thành phần đồng vị đại diện trong vật liệu tự nhiên trên Trái Đất
Đồng vịNeutronKhối lượng (u)Tỉ phần nguyên tử (0–1)
Os-184108183.9524885(14)0.0002(2)
Os-186110185.9538350(16)0.0159(64)
Os-187111186.9557474(16)0.0196(17)
Os-188112187.9558352(16)0.1324(27)
Os-189113188.9581442(17)0.1615(23)
Os-190114189.9584437(17)0.2626(20)
Os-192116191.9614770(29)0.4078(32)

Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.

Tính số hạt

76 proton · 108 neutron · 76 electron

Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.

Hoá trị, số oxi hoá và ion

Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.

Hoá trị trong ví dụ

Chưa có ví dụ hoá trị trong bảng tra này.

Số oxi hoá

Trong đơn chất: 0.

Ion đơn nguyên tử

Chưa chọn được ví dụ ion đơn nguyên tử phù hợp trong bảng tra này.

Cấu tạo nguyên tử

Nguyên tử Osmium trung hoà có 76 proton và 76 electron. Cấu hình tham khảo: [Xe] 4f¹⁴ 5d⁶ 6s². Phân bố electron theo lớp: 2, 8, 18, 32, 14, 2.

76Proton
76Electron · nguyên tử trung hoà
6Lớp electron có electron
CẤU HÌNH ELECTRON[Xe] 4f¹⁴ 5d⁶ 6s²
K2electron
L8electron
M18electron
N32electron
O14electron
P2electron

Tính chất vật lý

Osmium là kim loại rắn, màu xanh xám hoặc trắng xanh, rất cứng và có khối lượng riêng rất lớn. Đây là một trong những nguyên tố đậm đặc nhất. Tính cứng, giòn và khối lượng riêng cao khiến Osmium khác biệt so với nhiều kim loại quen thuộc như Sắt hay Đồng.

Tính chất hoá học

Osmium có nhiều trạng thái oxi hoá. OsO₄ là hợp chất dễ bay hơi có tính oxi hoá và độc tính đáng chú ý, khác osmium kim loại khối. Việc tạo oxide phụ thuộc dạng mẫu và điều kiện; không diễn giải độ bền của kim loại thành kết luận không thể có nguy cơ từ hợp chất.

Ứng dụng

Osmium có các ứng dụng hạn chế trong một số hợp kim chuyên dụng. OsO₄ được dùng trong những kỹ thuật hoá học và hiển vi theo quy trình chuyên môn. Không dùng các mô tả này làm hướng dẫn tự xử lý hoặc ngửi mẫu.

Nguyên tử khối và đồng vị

Nguyên tử khối chuẩn: 190.23(3). Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 76.

Phân bố trong tự nhiên

Osmium có thể đi cùng iridium và những kim loại nhóm platinum trong nguyên liệu khoáng. Thu hồi gắn với các chuỗi chế biến kim loại khác, không phải mọi mẫu quặng đều chứa osmium ở hàm lượng có thể khai thác.

Lịch sử phát hiện

Tennant nhận diện osmium cùng iridium năm 1803 khi nghiên cứu phần còn lại của nguyên liệu platinum. Tên osmium gắn với mùi của hợp chất liên quan, không phải lời khuyên ngửi mẫu để nhận diện.

Lưu ý an toàn

OsO₄ độc và có thể gây hại nghiêm trọng khi hít hoặc tiếp xúc, đặc biệt với mắt và đường hô hấp. Tính bền của osmium khối không đại diện cho an toàn của mọi hợp chất. Không tự gia nhiệt hoặc xử lý mẫu có khả năng tạo OsO₄.

Hợp chất và phản ứng minh họa

Chưa có ví dụ hợp chất được chọn cho nguyên tố này.

Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.

Bảng dữ liệu nguyên tố

Định danh và tính chất cơ bản
Tên quốc tếOsmium
Tên tiếng ViệtOsmi
Ký hiệuOs
Số hiệu nguyên tử76
Nguyên tử khối chuẩn190.23(3)
Nhóm8
Chu kỳ6
Khốid
Cấu hình electron tham khảo[Xe] 4f¹⁴ 5d⁶ 6s²
Trạng thái ở 20 °CChất rắn
Nhiệt độ nóng chảy3033 °C
Nhiệt độ sôi5008 °C
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
Năng lượng ion hoá của nguyên tử trung hòa ở trạng thái cơ bản
Năng lượng ion hoá thứ nhất (eV)8.43823 ± 0.00020

Giá trị theo đánh giá dữ liệu NIST; xem ký hiệu và độ không đảm bảo trong nguồn. NIST Atomic Spectra Database.

Tính chất tham khảo theo bảng tổng hợp Mendeleev
Độ âm điện (Pauling)2.2
Khối lượng riêng (g/cm³)22.5872
Bán kính cộng hoá trị — Cordero (pm)144
Bán kính van der Waals (pm)216
Nhiệt dung mol (J/mol/K)24.7
Độ dẫn nhiệt (W/m/K)Chưa có dữ liệu
Enthalpy nóng chảy (kJ/mol)31.7

Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.

Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.

Electron lớp ngoài cùng không đủ để mô tả electron hoá trị; cần xét các phân lớp và chất cụ thể.

Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.

Tham khảo thêm

Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.