Nitrogen
Tên tiếng Việt: Nitơ · N
Nitrogen (nitơ) là phi kim có ký hiệu N, số hiệu nguyên tử 7 và chiếm phần lớn thể tích không khí. Nitơ rất quan trọng trong hoá học vô cơ, sinh học và nông nghiệp vì xuất hiện trong protein, acid nucleic, amoniac, muối nitrat và nhiều hợp chất khác.
Tra cứu đồng vị
Số neutron bằng số khối A trừ số hiệu nguyên tử Z. Khối lượng của một đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn của nguyên tố.
| Đồng vị | Neutron | Khối lượng (u) | Tỉ phần nguyên tử (0–1) |
|---|---|---|---|
| N-14 | 7 | 14.00307400443(20) | [0.995 78, 0.996 63] |
| N-15 | 8 | 15.00010889888(64) | [0.003 37, 0.004 22] |
Nguồn: CIAAW 2024 (tỉ phần), NIST (khối lượng). Tỉ phần 0.01 tương ứng 1%. Số trong ngoặc thể hiện độ không đảm bảo ở các chữ số cuối; khoảng giá trị phản ánh biến thiên tự nhiên.
Tính số hạt
7 proton · 7 neutron · 7 electron
Bộ tính áp dụng e = Z − q. Mô hình 3D phía trên minh họa nguyên tử trung hòa.
Hoá trị, số oxi hoá và ion
Ba khái niệm này có cách dùng khác nhau. Các ví dụ dưới đây gắn với từng hợp chất, không phải danh sách đầy đủ cho mọi điều kiện.
Hoá trị trong ví dụ
III trong NH₃
Số oxi hoá
Trong đơn chất: 0.
-3 trong NH₃
+2 trong NO
+4 trong NO₂
+5 trong HNO₃
Ion đơn nguyên tử
N³⁻ · 10 electron
Ký hiệu dùng trong mô hình ion; trong dung dịch, ion có thể hydrat hoá hoặc tạo phức.
Cấu tạo nguyên tử
Nguyên tử Nitơ trung hoà có 7 proton và 7 electron. Cấu hình tham khảo: [He] 2s² 2p³. Phân bố electron theo lớp: 2, 5.
[He] 2s² 2p³Tính chất vật lý
N₂ là khí không màu, không mùi ở điều kiện thường. Nitơ lỏng được sử dụng trong kỹ thuật lạnh sâu. Cần phân biệt trạng thái và tính chất của N₂ với các hợp chất chứa nitơ như amoniac hoặc nitrat.
Tính chất hoá học
Khí Nitơ khá trơ ở điều kiện thường do liên kết ba N≡N rất bền. Tuy nhiên, ở nhiệt độ cao hoặc có xúc tác, Nitơ có thể phản ứng với Hydrogen tạo amoniac NH₃ trong quá trình Haber. Nitơ cũng có thể phản ứng với Oxygen ở nhiệt độ cao tạo các oxide nitơ. Trong hợp chất, Nitơ có nhiều số oxi hoá từ âm đến dương, tạo nên sự phong phú của hoá học nitơ, bao gồm amoniac, muối amoni, nitrit và nitrat.
Ứng dụng
Nitơ được dùng để tạo môi trường trơ trong bảo quản, đóng gói thực phẩm và một số quy trình công nghiệp. Amoniac và các hợp chất nitơ là nguyên liệu quan trọng để sản xuất phân bón, nitric acid và nhiều hoá chất khác. Trong sinh học, Nitơ là thành phần của protein và ADN, vì vậy chu trình nitơ có vai trò lớn đối với sự sống và nông nghiệp.
Nguyên tử khối và đồng vị
Nguyên tử khối chuẩn: [14.006 43, 14.007 28]. Số neutron phụ thuộc vào đồng vị; với số khối A, số neutron bằng A − 7.
Phân bố trong tự nhiên
N₂ chiếm khoảng 78% thể tích không khí khô. Công nghiệp có thể tách nitơ từ không khí. Trong sinh vật, nitơ nằm trong nhiều phân tử như protein và acid nucleic; sinh vật không phải lúc nào cũng sử dụng trực tiếp được N₂ trong khí quyển.
Lịch sử phát hiện
Daniel Rutherford mô tả khí nitơ trong công trình năm 1772. Trước đó, một số nhà nghiên cứu đã thu được phần khí không duy trì sự cháy nhưng chưa xác định đầy đủ bản chất nguyên tố của nó.
Lưu ý an toàn
Khí nitơ có thể đẩy oxygen khỏi không gian kín và gây ngạt dù không có mùi cảnh báo. Nitơ lỏng gây nguy cơ tổn thương do lạnh sâu và tăng áp khi hoá hơi; việc lưu trữ cần thiết bị và thông gió phù hợp.
Hợp chất và phản ứng minh họa
Ammonia
Dinitrogen monoxide
Nitrogen monoxide
Nitrogen dioxide
Dinitrogen trioxide
Dinitrogen pentoxide
Nitric acid
Potassium nitrate
Silver nitrate
Lead(II) nitrate
Ammonium chloride
Sodium nitrate
AgNO₃ (aq) + NaCl (aq) → AgCl (s) + NaNO₃ (aq)
Điều kiện: Trộn dung dịch đủ nồng độ để vượt giới hạn hòa tan.
Hiện tượng: Kết tủa AgCl trắng.
Pb(NO₃)₂ (aq) + 2 KI (aq) → PbI₂ (s) + 2 KNO₃ (aq)
Điều kiện: Dung dịch đủ nồng độ tạo kết tủa; độ tan phụ thuộc nhiệt độ.
Hiện tượng: Kết tủa PbI2 vàng.
Ký hiệu trạng thái: s — rắn, l — lỏng, g — khí, aq — dung dịch nước. Đây là ví dụ để đọc phương trình, không phải hướng dẫn tự thực hiện thí nghiệm.
Đọc thêm: Danh pháp hợp chất và phân loại phản ứng — OpenStax Chemistry 2e.
Bảng dữ liệu nguyên tố
| Tên quốc tế | Nitrogen |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Nitơ |
| Ký hiệu | N |
| Số hiệu nguyên tử | 7 |
| Nguyên tử khối chuẩn | [14.006 43, 14.007 28] |
| Nhóm | 15 |
| Chu kỳ | 2 |
| Khối | p |
| Cấu hình electron tham khảo | [He] 2s² 2p³ |
| Trạng thái ở 20 °C | Chất khí |
| Nhiệt độ nóng chảy | -210 °C |
| Nhiệt độ sôi | -195.795 °C |
Dữ liệu nguyên tử nâng cao
| Năng lượng ion hoá thứ nhất (eV) | 14.53413 ± 0.00004 |
|---|
Giá trị theo đánh giá dữ liệu NIST; xem ký hiệu và độ không đảm bảo trong nguồn. NIST Atomic Spectra Database.
| Độ âm điện (Pauling) | 3.04 |
|---|---|
| Khối lượng riêng (g/cm³) | 0.001145 |
| Bán kính cộng hoá trị — Cordero (pm) | 71 |
| Bán kính van der Waals (pm) | 155 |
| Nhiệt dung mol (J/mol/K) | 29.124 |
| Độ dẫn nhiệt (W/m/K) | 0.026 |
| Enthalpy nóng chảy (kJ/mol) | Chưa có dữ liệu |
Đây là số liệu tổng hợp, không đồng nghĩa mọi giá trị đều đã được đo trực tiếp. Bán kính phụ thuộc cách định nghĩa. Khối lượng riêng của chất rắn/lỏng tham khảo gần nhiệt độ phòng; khí theo mô hình khí lý tưởng ở 25 °C và 101325 Pa. Nhiệt dung và độ dẫn nhiệt tham khảo ở 298.15 K; nhiệt dung theo mol chất tham chiếu, không mặc định theo mol nguyên tử. Cần kiểm tra pha, áp suất và chất tham chiếu trước khi tính toán chuyên sâu.
Nguồn và tài liệu gốc: Mendeleev — dữ liệu và trích dẫn. Điều kiện và tài liệu riêng của một số giá trị dẫn nhiệt, nóng chảy chưa được xác định đầy đủ.
Số electron lớp ngoài cùng được suy từ cấu hình tham khảo; hoá trị trong hợp chất cần xét riêng.
Số khối đồng vị khác với nguyên tử khối chuẩn. Các tính chất còn là dự đoán được ghi rõ trong nội dung; điều kiện đo cần được xem cùng tài liệu nguồn.
Tham khảo thêm
Bạn có thể đọc thêm các tài liệu nguồn dưới đây để tìm hiểu sâu hơn về nguyên tố và bối cảnh của các số liệu.