Kim loại phản ứng với nước phụ thuộc rất mạnh vào nhiệt độ và trạng thái nước: nước lạnh, nước nóng hoặc hơi nước không thể coi là một môi trường. Bảng sau ưu tiên các phản ứng phổ thông có điều kiện rõ ràng; không nhầm ăn mòn sắt trong không khí ẩm với phản ứng sắt nóng và hơi nước.
Các phản ứng kim loại kiềm với nước tỏa nhiệt mạnh và tạo hydrogen dễ cháy. Nội dung dưới đây dùng để học và phân tích phương trình, không phải hướng dẫn tự thả Na hoặc K vào nước.
Bảng kim loại và nước lạnh
| Kim loại | Nước lạnh/điều kiện thường | Sản phẩm hoặc lưu ý |
|---|---|---|
| K, Na | Phản ứng rất mạnh | Hydroxide + khí H₂, nguy hiểm |
| Ca | Phản ứng rõ | Ca(OH)₂ + H₂ |
| Mg | Rất chậm | Không suy MgO là sản phẩm trực tiếp của nước lạnh |
| Al | Hầu như không quan sát phản ứng | Màng Al₂O₃ bảo vệ |
| Zn, Fe | Không phản ứng đáng kể | Xem riêng phản ứng với hơi nước nóng |
| Cu | Không có phản ứng thông thường | Không tạo hydrogen với nước lạnh |
2Na + 2H2O → 2NaOH + H2
Ca + 2H2O → Ca(OH)2 + H2
So với dãy hoạt động của kim loại, nhóm hoạt động rất mạnh có xu hướng phản ứng với nước lạnh; nhưng chỉ nhìn thứ tự không đủ dự đoán sản phẩm và tốc độ trong mọi điều kiện.
Trường hợp nước nóng hoặc hơi nước
| Kim loại | Điều kiện xét | Phương trình thường dùng |
|---|---|---|
| Mg | Hơi nước nóng | Mg + H2O → MgO + H2 |
| Zn | Hơi nước ở nhiệt độ cao | Zn + H2O → ZnO + H2 |
| Fe | Hơi nước ở nhiệt độ cao | 3Fe + 4H2O → Fe3O4 + 4H2 |
| Cu | Nước hay hơi nước thông thường | Không tạo hydrogen theo phản ứng trên |
Đối với Mg, nước nóng ở trạng thái lỏng có thể phản ứng chậm và cho hydroxide; với hơi nước nóng sản phẩm mô tả phổ thông là MgO. Không tráo điều kiện nước nóng và hơi nước trong phương trình.
Fe phản ứng với hơi nước ở nhiệt độ cao tạo Fe₃O₄ theo phương trình đã ghi. Số oxi hóa của Fe trong Fe₃O₄ không đồng nhất một giá trị +3; đây là oxide hỗn hợp chứa Fe(II) và Fe(III).
Hydroxide hay oxide phụ thuộc điều kiện
Quy luật gần đúng dùng trong bài phổ thông: một số kim loại rất hoạt động phản ứng với nước lỏng để tạo hydroxide và H₂, còn một số kim loại hoạt động trung bình phản ứng với hơi nước nóng để tạo oxide và H₂. Đây không phải công thức cho tất cả kim loại và nhiệt độ.
Mg + H2O → MgO + H2
Đối chiếu: Na + H₂O(l) tạo NaOH; Mg + H₂O(g) trong điều kiện nóng tạo MgO. Khi dùng phương trình cần ghi trạng thái nước bằng chữ hoặc ký hiệu (l)/(g), vì cùng là H₂O nhưng kết quả mô hình hóa khác nhau.
Với kim loại tác dụng với acid, nhiều kim loại giải phóng H₂ từ HCl loãng ngay cả khi không phản ứng với nước lạnh. Vì vậy không lấy việc Fe không phản ứng với nước lạnh để kết luận Fe không tác dụng với mọi acid.
Lớp bảo vệ của Al và bề mặt kim loại
Nhôm là kim loại hoạt động khá mạnh nhưng có lớp Al₂O₃ mỏng, bền trên bề mặt, làm nước khó tiếp xúc với kim loại bên trong. Bởi vậy Al thường không có biểu hiện phản ứng đáng kể với nước ở điều kiện thường.
Nếu đề nêu lớp oxide bị loại bỏ hoặc môi trường đặc biệt, kết quả có thể khác, song không thể tự ý loại bỏ điều kiện và biến thành phản ứng mặc định. Một bề mặt kim loại được đánh nhám, mạ phủ hay có lớp gỉ cũng ảnh hưởng mạnh tới phản ứng.
Không mô tả thao tác phá lớp bảo vệ để tự tạo khí H₂ hoặc thử với các hóa chất ăn mòn; ví dụ chỉ nhằm hiểu giới hạn khi sử dụng dãy hoạt động.
Fe gỉ trong không khí ẩm khác phản ứng với hơi nước
Sắt bị gỉ ngoài không khí cần đồng thời xét oxygen, nước, tạp chất, điện li bề mặt và thời gian. Gỉ thường là hỗn hợp các oxide/hydroxide sắt ngậm nước, không có một phương trình đơn giản duy nhất phản ánh hết cơ chế.
Trong phản ứng Fe nóng với hơi nước, phương trình bài học là 3Fe + 4H₂O(g) → Fe₃O₄ + 4H₂. Trong gỉ ngoài không khí ẩm có O₂ tham gia và diễn biến nhiều bước, nên không viết cùng một phương trình và gọi cả hai là một hiện tượng.
Một vật bằng sắt để ngoài trời mưa rỉ sét không chứng minh Fe phản ứng trực tiếp với nước lạnh giải phóng hydrogen. Đây là lỗi nhầm giữa ăn mòn điện hóa trong môi trường ẩm với phản ứng oxy hóa khử ở nhiệt độ cao.
Bài viết phương trình theo điều kiện cho trước
Bài 1 — viết phương trình: Cho ba mô tả (a) Na + nước lạnh; (b) Mg + hơi nước nóng; (c) Fe + hơi nước ở nhiệt độ cao. Viết sản phẩm và cân bằng.
- Na + H₂O(l) → NaOH + H₂; cân bằng hệ số 2 : 2 : 2 : 1.
- Mg + H₂O(g) → MgO + H₂; hệ số 1 : 1 : 1 : 1.
- Fe + H₂O(g) → Fe₃O₄ + H₂; hệ số 3 : 4 : 1 : 4.
Bài 2 — kiểm lượng khí: Theo phương trình Na với nước lạnh, giả sử 2,30 g Na nguyên chất phản ứng hoàn toàn, nước dư, tính khối lượng H₂ lý thuyết. Dùng M(Na) = 23 g/mol, M(H₂) = 2 g/mol.
- n(Na) = 2,30/23 = 0,100 mol.
- Theo tỉ lệ 2Na : 1H₂, n(H₂) = 0,100/2 = 0,050 mol.
- m(H₂) = 0,050 × 2 = 0,100 g.
Kiểm ngược: 0,100 mol Na tương ứng 0,100 mol NaOH và 0,050 mol H₂, phù hợp bảo toàn nguyên tử. Đây là bài tập lý thuyết, không làm thực nghiệm với Na. Nếu đề đổi thành Mg trong nước lạnh, không được dùng công thức tạo MgO của hơi nước nóng.



